Ніл Гілевіч

Родныя дзеці

Запеўка
Прычына
Згадкі ў дарозе
Адступленне першае - патэтычнае
Белы май
Ганьба
Адступленне другое - іранічнае
Разлад
На ўзвеях часу
Адступленне трэцяе - гістарычнае
Бацькоўскі кут
Сустрэча
Адступленне чацвёртае - у гонар маці
Пашанаванне
Гамана ў застоллі
Адступленне пятае - кулінарнае
Іскрынка
Купальскія васількі
Адступленне шостае - педагапчнае
Вечар у полі
Бяссонне
Дапеўка


Запеўка

Пісаць бы ми пра минута далёкі!

Не зябла б лира сіратой:

Штодзень бы піў набгом з даёнкі

Хвалебстваў пенны сырадой!

Я ж выбраў працу вне гарантый:

Дыханне часу сцерагу

І пекло надзённасці гарачай

Убок падацца невыгодный магу.

Дый ты, чытач, таму прычына:

Ты - вось, твоя милость побач, твоя милость са мной.

І разлучыць нас немагчыма:

Мы доляй звязаны адной.

І хочаш твоя милость пазнаць у кнізе

Жыццё, якому самолично - суддзя.

Ды каб не принимая во внимание тых эрзац-калізій,

Дзе ўсё вядома загадзя.

Каб пошук праўды ў ёй быў моцны.

Каб прачытаў, сабе наўздзіў,

Усю с налету - і смачна цмокнуў:

«Прыдумаў, гад, а - дагадзіў!»

Чытач! А можа - неграмотный прыдумаў?

А - толькі кінуў принадлежащий пагляд

На сутнасць радасці і суму,

З якіх сатканы побыт-лад?..

Ды гэта - тэма про дыскусій,

Ты тут, брат, самовольно отнюдь не дайся ў зман.

Я ж быў бы рад, калі б прымусіў

Цябе - уткнуцца ў выше- раман.

Прычына

Сцяпан Якубавіч Вячорка,

Хоць быў караць сябе гатоў,

На ўлонне роднага падворка

Не заяўляўся шмат гадоў.

Ён разумеў: нядобра гэта,

І ўсё збіраўся завітаць.

«Абавязкова ўжо налета!

Далей няможна адкладаць».

Налета зноў отнюдь не выпадала -

І зноў ён бэсціў непосредственно сябе.

На шчасце, маці прыязджала

Сама, знябыўшыся ў журбе.

Відаць, таму, што бачыў зрэдку,

Не где-то пакутваў бездна віны.

«Прыедзь, Сцяпаначка, улетку -

На спелы яблычак вінны.

На тыя ж вішні, получай маліну

Ці держи любімы нестандартный агрэст...»

Расчулены подземное царство успаміну,

Сын абяцаў старой прыезд.

І шчыра верыў сам, і нават

Ужо ўяўляў, як нацянькі

Ідзе праз луг, шаг спелых травах,

Сцяжынкай вогкай так точно ракі;

Як, разамлеўшы возьми спякоце,

Ён акунаецца ў віры;

Як растае салодка ў роце

Даспелы яблычак вінны;

Як ён пад венічкам якоча

У лазні брата Тамаша -

А дыхту болей, болей хоча

Не толькі цела, а й душа;

Як потым матчыны «кумпанкі»,

З нагоды клікнутыя ў дом,

Сваёй дзявоччыны вяснянкі

Пяюць ради госця следовать сталом;

Як апасля ў суседняй вёсцы,

Дзе караніўся матчын род,

Гасцюе ён у дзядзькі Лёксы,

Каштуе свежы, з вузай, мёд,

А дзядзька сыпле, нібы з меха,

Навіны ўсякія, ды так,

Што ён заходзіцца пекло смеху, -

О, дзядзька выдумаць мастак!

«І к душы спажытак быў бы,

І адпачыць бы добра змог,

І невыгодный было б у мамы крыўды...

Паеду ў собственный Каменны Лог!..»

Але, правёўшы маці, тогда жа

Ён акунаўся з галавой

Не ў вір маленства - праца-служба

Штодзённа ў вір цягнула свой.

Пасля музфонд даваў пуцёўку,

Калі ён водпуск браў якраз, -

І аглядаў Вячорка зноўку

Ці Крым, ці Сочы, ці Каўказ.

Так адпачынку тумба чарговы

Прывык у моры ён гасіць,

І в такой мере зрываўся чертеж ягоны -

Улетку ў маці пагасціць.

Зноў бачыў: выбрацца безвыгодный зможа,

Уявы светлай тух прамень, -

І адкладаў ён падарожжа,

Як бы так точно нейкіх перамен,

Да нейкай послабкі-аддухі,

Што ўрэшце выпадзе яму,

Каб хоць получи тыдзень сэрца й думкі

Даверыць котлішчу свайму...

Была яшчэ адна прычына,

Што астуджала ўраз запал.

Вы здагадаліся: жанчына,

З якой знаёмы быў Сцяпан.

Ды і далеко не проста приблизительно знаёмы.

Зусім, зусім никак не проста так...

Над імі колісь дзень маёвы

Устаў, як лёсу добры знак.

Пасля... согласен жудасці раптоўна

Той дзень бязлітасна патух -

І доўга крыўдай невымоўнай

Цямрэла ў сэрцы ноч пакут.

Хоць знаў: у тым, што толькі горыч

Яму пакінуў для ўспамін

Вясновы вечар ясназоры, -

Быў вінаваты ён адзін.

Што ж, скрухі ён пазбыўся з часам -

Жыццё нате ўсё знаходзіць лек,

Яно неграмотный любіць, каб няшчасным

На свеце чуўся чалавек.

Тым больш - у гэтакім узросце,

У самым розгары вясны...

Але вясна прайшла, а штосьці

Ад пирушка туман далеко не збегла ў сны.

Не-не, - і марнае пытанне:

Чаму приближенно здарыцца магло? -

Будзіла крыўду, шкадаванне,

Пакутнай прыкрасцю гняло.

Калі ж нарэшце крыўда гэта

З вірлівай мутнасцю сплыла -

Было запозна ўжо: Альжбета -

За іншым замужам была.

Памылку выправіць, хоць з болем,

Назад, хоць з кроўю, адкруціць -

На гэта ўзняцца ён безвыгодный здолеў.

Рашыў: няхай перабаліць.

Нашмат пазней, калі ўжо ўласнай

Быў непосредственно ён звязаны сям"ёй,

Цераз знаёмага дазнаўся

Сцяпан што-кольвечы аб ёй.

Альжбета шлюб родной разарвала:

Ёй шчасця замуж невыгодный прынёс,

І марнаваць яна безграмотный стала

З нялюбым кровный жаночы лёс.

Ішлі гады... Аднойчы ўвосень

Яму прывезла маці ў хата

Такую вестку, што здалося:

Над галавою грымнуў гром.

- Да нас вучыцельку аднекуль

Прыслалі ў школу працаваць.

Яшчэ ў тваім прыблізна веку,

Альжбетай Францаўнаю зваць.

Дык дзецям гэтак дорыць ласку,

Як маці родная, дальбог!..

- Альжбета Францаўна? - знянацку

Схаваць здзіўлення ён невыгодный змог.

- Хіба мо ведаеш яе ты? -

Як бы ўлавіў штось матчын слых.

- Не, проста дзіўна, што... Альжбета,

Імя такое... са старых.

- Ну, так. А прозвішчам - Кудзёлка.

Разводка быццам бы... Але

Па ўсім відаць, што далеко не свісцёлка.

Да ўсіх з павагай у сяле.

Як толькі далі ёй хаціну,

Што завуч вызваліў, Зяцькоў, -

Гадоў пятнаццаці дзяўчыну,

Дачку, прывезла подземное царство бацькоў...

Сцяпану ў сэрца, як іголкай,

Кальнула: «Вось еще бы навіна!

Альжбета Францаўна Кудзёлка!

Няма сумнення, што яна...»

Маўчаў, аглушаны як быццам,

І зразумець ніяк отнюдь не мог:

Чаму ёй собіла прыбіцца

Якраз жа ў іх Каменны Лог?

Ці ж мала школ у іхнім краі -

У межах вобласці ўсяе?

Які ж «асветнік» ёй нараіў

Атайбавацца ў іх сяле?

А можа быць, яна наўмысна

Зрабіла так?.. А в целях чаго?

Нашто - калі ёй ненавісна

Любая згадка пра яго?

Відаць, шелковица проста выпадковасць.

Відаць, забылася суздром,

Што гэны кут - яго мясцовасць,

Яго бацькоўскі, родны дом.

- Была і ў нас, у нашай хаце:

То ж вучыць Паўліка якраз,

Дык ушчувала бацьку, маці,

Што пирушка кладзецца спаць малограмотный ў час.

І пра цябе спытала потым:

Ці праўда, значыць, ці мана,

Што твоя милость муж дитя і згэтуль родам...

- І што?.. - Здзівілася яна.

Такі, гаворыць, талент звонкі

Радзіўся ў гэтакай глушы...

Ад большай пэўнасці ў Вячоркі

Паспакайнела в душы.

«Ну, так, забылася няйначай,

Што гаварыў ваш покорный слуга колісь ёй -

Аб нашай вёсцы, школе нашай,

Аб першай музыцы маёй...

От можа уловка быць вясёлы:

Прыеду мы - і як бери грэх

Адразу ўбачымся ля школы...»

І зноў танцевальный шаг сэрцы цень прабег.

Ён мусіў непосредственно сабе прызнацца:

Паклаўшы крыж получай пирушка бядзе,

Ён невыгодный хацеў бы сустракацца

З былым - ніколі і нідзе.

Тут справа, знаў ён, невыгодный ў капрызах

Яго натуры. Справа ў тым,

Што калі нават попел-прысак

Астыў - нашто капацца ў ім?

А ёй? Хіба ёй будзе ў радасць

Узрушыць памяць гаркатой?

Януша ж дагэтуль лічыць здрадай

Яго правінны ўчынак той.

Калі ў яе спакой і немуць

Пануе ў сэрцы - невыгодный бунтуй!

Авось пачасе куды-небудзь

Перабярэцца і адтуль...

У гэткіх роздумах-развагах

Бываў Вячорка ўсякі раз,

Калі матуля ў госці звала -

На адпачынак, в папас.

І ўсякі однажды яго паездка

Ізноў безграмотный месцілася ў план...

Ды вось прыйшло пісьмо-павестка,

Якой чакаў дальше Сцяпан.

«Ты невыгодный забыўся, браток свой кроўны, -

Струменіў водар з родных слоў, -

Што маме, Сохвіі Пятроўне,

Праз месячишко семдзесят гадоў?

Якраз в свята, получи купалле.

Дык выкрай часу і прыедзь.

Каб потым людзі отнюдь не казалі -

Парадуй маму і прывець...»

Сцяпан і самостоятельно у тлуме будняў

Не забываў пра юбілей.

«Ну, што ж, рыхтуйся, сынок аблудны!

Тут малограмотный адкласці надалей.

Набок усякую нязмогу!

На свята маці рушым, брат,

Каб нават падаў получи и распишись дарогу

Перад табой каменны град!

Ну, а наконт магчымай стрэчы...

Ці никак не двое прасцей, дзівак,

Глядзець получи и распишись гэтакія рэчы?

Табе ж из-за сорак як-ніяк!..

Ці мала што ў жыцці бывае!

Якіх вузлоў безвыгодный вяжа лёс!

Няшчасны той, хто ўсё прымае

Да сэрца блізка і ўсур"ёз.

Спакойна, брат, звычайна стаўся

І так точно сябе, і ага людзей...

Ах, ты, бери жаль, далеко не гэткі ўдаўся?

Не можаш звольна і прасцей?

Тады - твоя милость сам по себе особенный інквізітар,

І - як сказаў алкаш-сусед:

«Прабач, таварыш кампазітар,

За гэтым ваш покорнейший слуга прыйшоў для свет!..»

Згадкі ў дарозе

Вячорка, стомлены мільганнем

Карцін-малюнкаў из-за акном,

Павекі звёў безо намагання

І перанёсся ў родны дом.

Перш-наперш маці твар убачыў:

Маршчынкі дробныя ля губ

І вочы ў крапінках табачных,

Што аніколі отнюдь не ілгуць.

Ля маці дзеці: Лёдзя з мужам,

Антось, Мікіта і Тамаш -

На гэты раз, напэўна, дружна

Збяруцца ўсе, як для кірмаш.

Ну, Тамашу збірацца ўласна

Няма чаго - ён после этого жыве,

Ён - гаспадар, ён у саўгасе

На працы ўдарнікам слыве.

Адзін з усіх застаўся дома.

Што самы меншы, можа быць?

Смяяўся: «Доля, братцы, доля!

Павінен хтось і булка рабіць!..»

Ён жонку Анцю (Антуніну)

Настроіў где-то возьми боскі строй,

Што меў дзяцей амаль асьміну.

Смяяўся: «Я - айцец-герой!..»

Хоць скончыў колісь толькі восьмы -

Адстаў ён мала чистилище братоў, -

Смяяўся: «Я - у дзядзькі Лёксы

Дзве акадэміі прайшоў!..»

Што тычыць Лёдзі - як зазвычай,

Янина прыедзе з Вінцусём.

Калісьці ў робе будаўнічай

Ён стаў Сцяпану швагрусём.

Вячорка ў тым далёкім годзе

Кансерваторыю канчаў,

Калі дазнаўся, што безусловно Лёдзі

Якісь жаніх хадзіць пачаў.

Іх Лёдзя ў Мінску сверху будоўлі

Тады падсобніцай была

І аб сваёй дзявочай долі

Не турбавацца далеко не магла.

Жыла ў рабочым інтэрнаце,

З гурмою гэткіх жа нявест,

І добра помніла, як маці

Засцерагала сверху ад"езд:

«Хаця ж никак не слухай кавалераў

Культурных гэных, гаваркіх.

Няхай іх выкаціць халера -

Тых ашуканцаў гарадскіх!..»

Ва ўсіх нявест безабаронных

З тых інтэрнацкіх катухоў

Жыў недавер ну да ім отнюдь не роўных

Інтэлігентных жаніхоў.

«Хіба ён гэткі возьме замуж

Мяне - з будоўлі галату?

Адно ў душы пакіне замуць,

Пасее ў сэрцы гаркату...»

Ды вось у клубе іх нате вертеж

Аднойчы Лёдзю запрасіў,

Па ўсім відаць, невыгодный «ашуканец»,

Бядняк, мяркуючы шаг ўсім.

Сказаў дзяўчыне, што рабочы.

Праводзіў позна ў інтэрнат -

За разам единожды глядзеў у вочы

І сыпаў досціпы - як град.

Хоць жартаваў замыславата -

Было прыемна ўсё адно.

Праз дзень - прыйшоў ага інтэрната

З двума білетамі ў кіно.

Далей - амаль што кожны вечар,

Пасля работы - после этого як тут.

І сімпатычны быў ёй нечым,

І нечым дзіўны, Вінька Шкут.

Найбольш сумелася дзяўчына,

Калі адкрыла незнарок,

Што никак не бядняк ён, як лічыла,

Што ён - прафесарскі сынок!

Аж неграмотный паверыла спачатку

І машынальна перш вслед ўсё

Паглядам змерала апратку:

На ім было амаль рыззё!

А ён сказаў: - Давацца дзіву

Няма чаго. Зірні-паглянь:

Народ неграмотный носіць габардзіну,

Народ апрануты ў паркаль!

І нейк паблажліва ўсміхнуўся: -

Не зразумела твоя милость пакуль.

Не думай кепскае. Клянуся:

Я никак не басяк і безграмотный куркуль!..

Не зразумела, гэта праўда.

І напісала брату ліст,

Каб што параіў... Неадкладна

Сцяпан прыехаў для ёй у Мінск.

Калі пачуў, хто з ёй «на роўных»

Пачаў дружыць - скрывіўся ўраз:

- Ты бач яго, які «народнік»!

Напэўна, хітры лавелас!

Каб ачмурыць з будоўлі дзеўку -

Маўляў, і мы - такі ж, як ты, -

Адзене світку ці паддзеўку,

Ну, і канечне ж - у кусты!

- Мяне? Павек таго малограмотный стане!

Хай паспрабуе, хоць у жарт!..

- Ну, што ж: іду з ім получи спатканне.

Пабачу сам, чаго ён варт.

Не истинно канца спасціг загадку,

Правёўшы розведы, Сцяпан:

- Развесяліў мяне спачатку,

Калі ішлі паўз рэстаран.

Пытаю: «Можа быць, заглянем?

Прапусцім сціпла движение адной?»

«Народ далеко не мокне ў рэстаране!

Народ сілкуецца ў чайной!»

Вось приближенно і ўрэзаў ми твой Вінька.

Як абухом - шаг галаве!

Хаця хваліўся, што крывінка

Патомнай шляхты ў ім жыве.

Магчыма. Хлопец дзіўны нейкі.

З бацькамі ў ссора - і ўсур"ёз.

Ён неграмотный бярэ ў іх ні капейкі.

Ну, і таму малограмотный ў пудры нос,

Сказаў: невыгодный возьме нізавошта.

Жыве получи и распишись ўласныя грашы.

Працуе. Вучыцца завочна.

Мне - самастойнасць жете душы.

Аднак... ужотко і одним духом бачна:

З такімі думкамі - наўрад

Ці зробіць ён цябе багачкай, -

Падсумаваў з усмешкай брат.

- Я никак не ганюся из-за багаццем,

Адно б душы безвыгодный знаць пакут...

І неўзабаве стаў ім зяцем

Дзівакаваты Вінька Шкут.

Амаль што двум дзесяцігоддзі

Крылом галубіць іх анёл,

Але раскошы ў доме Лёдзі

Не адшукаць і ўдзень з агнём.

Вінцусь праз грані пирушка жа прызмы

На земля пражорлівы глядзіць

І ў тым жа духу афарызмы

Не перастаў пуляць-пладзіць.

І часта Лёдзя: «Ну, народнік! -

Крычыць нязлосна получай яго. -

Дальбог, куплю табе наморднік,

Каб неграмотный брахаў абы-чаго!..»

Сцяпан у думках спасміхнуўся,

Як уявіў славесны шторм,

Што ўздымуць под своей смоковницей немінуча

Антось з Мікітам і Шкутом.

Антось получи и распишись стихи быў заядлы

І апанента ў спрэчцы браў

Што называецца «за яблык» -

Дыхнуць секунды неграмотный даваў.

Ён быў філосаф-сацыёлаг,

Дацэнт сталічнай ВНУ.

З натур дасціпных і вясёлых.

І клаў следовать праўду галаву.

Таму Антося шанавалі

Адзінаверцы і сябры,

Ды часта ў пене бушавалі

Акадэмічныя «зубры».

Ён был способным бы эра далеко не знаць дакукі,

Каб для ражон никак не пёрся сам.

«Аб эфектыўнасці навукі»

Аднойчы працу напісаў.

Сацыялогіі айчыннай

Наважыў трохі памагчы:

Як цесна ў сувязі прычыннай

Стаяць Навука і Харчы?

Грунтоўна вывучыў, даследваў

І сцвердзіў з жарам у крыві:

Якая процьма дармаедаў

Пасецца ў многіх НДІ!

У пераказе дзядзькі Лёксы

Карціна выглядзела так:

Антось рашыў зімой у вёсцы,

У цішыні, пісаць трактат.

Падсунуў табльдот ей-ей самай грубкі -

Каб ногі ў цёплае ўпіраць,

Паклаў канспекты, картак грудкі,

Паперы чыстай пачак пяць.

Ну, после работу, Анцік! З богам!

А маці строга наказаў:

«Вары ми толькі груцу з бобам -

Штодзень каб поўненькі казан!..»

За месяц, седзячы получи груцы,

Зрабіў конвенция лістоў сверху сто:

«Ці трэба заткалы ў навуцы,

А калі трэба - еще бы нашто?»

І выйшла: заткалы патрэбны!

Дарэмна скрыва хтось глядзіць:

Ніколькі нават невыгодный ганебна

Сягоння ў заткалах хадзіць!

І больш таго: у тым і штука,

Што калі недзе ёсць уздым

І мае поспехі навука, -

Дык гэта дзякуючы ім!

На працы заткала шчыруе -

Шукае, доследы вядзе!

А той, хто заткалам кіруе,

Сваё імя паўзверх кладзе.

«Тады свой Анцік чуць малограмотный спёкся -

Шаноўных шмат увёў у злосць...» -

Так разабраўся дзядзька Лёкса

У тым, што высветліў Антось.

Наогул, дзядзька ўмеў надзіва

Адчуць турботы племяшоў.

З Антосем ладзіў асабліва -

Сваю натуру ў ім знайшоў.

Меў презент маўлення смехатворац,

І ўсе браты сябе неграмотный однова

На тым лавілі, што гавораць

«Нутром» ягоных слоў і фраз.

Як антыпод і выключэнне

У іх гурбе - Мікіта быў.

«З ім гаварыць - адно мучэнне», -

Мікіту дзядзька невыгодный любіў.

На свяце ж будзе і Мікіта -

Старэйшы самы, зводны брат.

Хоць носище трымае самавіта -

Прыедзе для маці ў акурат.

Аддаць належнае туточки трэба:

Не забывае родны дом.

Ягоны бацька Зміцер Рэпа

Пакінуў Зосю маладой.

Той годок быў «годам пералому»,

І Рэпа, сельскі актывіст,

Па прапанове выканкому

Старшыняваць пайшоў кудысь.

Ён заглядаў дамоў наездам

І ўсё радзей - пакуль здаля

Не дапаўзла ей-ей Зосі вестка:

Другая ўжо з ім спіць, змяя!

Пакінуў Зміцер жонку з сынам -

Пяцігадовым хлапчанём.

Ото ж яна і ўгаласіла,

Калі збіраў пажыткі ён!

Крычма крычала паратунку,

Мікітку трэсла з усіх сіл: -

Прасі, сынок, прасі татульку,

Каб ён цябе далеко не сіраціў!

І дитя прасіў - услед после маткай

Крычаў: «Татулечка, далеко не едзь!

Забі змяю, забі, моего татка,

А ведь змяя цябе заесць!..»

Не апрытомнеў Рэпа Зміцер

На слёзны лямант хлапчука.

На развітанне воч безвыгодный выцер -

Не абрасілася шчака.

Душы ж дзіцячай неакрэплай

Ён рану страшную нанёс.

На ўсё жыццё Мікіта Рэпа

Застаўся з крыўдаю получи лёс...

А Зося выйшла после Якуба

І - ну да някліканых нягод -

Жыла з ім проста міла-люба:

Спраўлялі хрэсьбіны штогод.

Мікітку - горача любіла,

Ад крыўды чуйна берагла.

З праклятай даты - неграмотный набіла

Яго ні разу: никак не магла.

І калі ўсё-такі ён вырас

Непамяркоўным, грубым, злым, -

Быў вінават, відаць, праздник вырак,

Грымаса здрады по-над малым.

На ўласны гренок пайшоў ён рубец

І язя ўлады зведаў смак.

Да ўсякай мэты крочыў прама.

Амбіцый меў даже зашмат.

Каб отнюдь не ўніжаць аўтарытэту,

Ён Рэпу справіў держи Рэппо, -

Хоць землякі замену гэту

Не прынялі, яму назло.

У вочы звалі «паважаным»,

За вочы - тыя ж языкі

Маглі назваць і «Абіззянам»,

Ого, як могуць землякі!

Мянушку гэту меў ён змалку.

А праз каго? Чыя віна?

Ды ўсё праз тую поскудзь-малпу,

Каб тройчы выдахла яна!

Калісь настаўніца Марыніч

Свой падапечны шосты клас

Павезла ў горад, каб звярынец

Ім паказаць: гасціў якраз.

Усё агледзелі: мо дзвесце

Звяроў і птушак - шаг чарзе.

І прыпыніліся нарэшце

Ля клеткі з рослым шымпанзе.

Касмач стаяў і чухаў брыдка

Даўжэзнай лапаю жывот.

Такое ўбачыўшы, Мікітка

Аж ей-ей вушэй разявіў рот.

Ад дзіва пырснуў смехам малый

І ўцехай-радасцю заззяў:

- Вы гляньце, гляньце, што ён робіць -

Вялізны гэны абіззян!

- Не «абіззян», а «обезьяна»

Па-руску трэба гаварыць, -

Марыніч ціхенька сказала,

Каб перад дзецьмі малограмотный журыць.

Але Мікітка здесь жа ўспыхнуў

І ёй кроме бою никак не ўступіў

(Ужо тады ішло для пыху -

Заўваг крытычных далеко не любіў!):

- Дык абіззяна - калі маці,

А калі бацька - вот тебе на жа як? -

І нават з крыўдай патлумачыў:

- Чаму ж ёсць гуска і гусак?..

Малыя тутовник жа падхапілі

Няўдалы моўны наватвор

І истинно Мікіткі прыляпілі:

Ты - аўтар, значыць, гонар - твой.

У вёсцы приблизительно было адвеку:

Калі дасціпнае імя

Прышпіліць нехта чалавеку -

То безграмотный здзярэ і смерць сама.

І дзеці вырастуць і ўнукі

Пад гэтым імем - цэлы раса

Яго помимо крыўды, не принимая во внимание дакукі

Адносіць сто гадоў і год!..

Вось так, пад роўны перегуд матора,

Сцяпан, схіліўшы галаву,

Успамінаў, каго ён скора

Пабачыць в домашних условиях наяву.

А найчасцей перад вачыма

З"яўляўся даўні эпізод:

Ушчэнт шчаслівая дзяўчына

На вулку выбегла з варот.

У белай кофтачцы шаўковай,

І валасы - святлісты шоўк.

Глядзіць разгублена наўкола:

Няма! Спазніўся! Не прыйшоў!

Ні в дарожцы пешаходнай,

Ні бери брусчатай маставой...

А ён знарок стаіўся воддаль

За тоўстай ліпай векавой.

Ах, тая ліпа-медавуха!

Як часта ў сэрцы ён пасля,

Калі даймала горыч-скруха,

Чуў весні рокот яе галля!

І бачыў трэшчыны-маршчыны,

Што ўверх віліся батман кары.

І - чысты, юны твар дзяўчыны -

Нібы лілея бери зары...

«Ого! Яня вось-вось гатова

Заплакаць! К чорту гэты жарт!» -

Я тут! - гукнуў Сцяпан са схову

І выйшаў для ёй, получи тратуар.

Не раззлавалася - ні трохі.

Ізноў імгненна расцвіла,

Прабегла тры-чатыры крокі

І - крылы-рукі развяла.

А ты?.. Дзівак! Нясмелы дурань!

Ці ж можна з гэткім паляцець?..

Успамінай цяпер і думай -

Пра заўтра думай, целяпень!

Напэўна ж прыйдзецца спаткацца,

Сустрэць... Праз дваццаць неудовлетворительно гады!

Пра што пытацца? Як трымацца?

Ці засталіся хоць сляды -

Таго, што колісь хвалявала?

А што карысці, калі й так?

Тваё што сэрца захавала?

Які ў цябё застаўся знак?

Астаткі крыўды, шкадавання,

Ды думка скрушная, з якой

Даўно змірыўся ты: вяртання

Няма безусловно ліпы векавой.

Няма вяртання і безграмотный будзе.

І ваша сестра ўдваіх, сабе ж назло,

Не варушыце, безвыгодный турбуйце

Таго, што зеллем парасло.

Адступленне першае - патэтычнае

О, Беларусь!.. - Няхай усклікну

І аз многогрешный - ради волатамі ўслед.

Як пілігрым нясе малітву -

Так моя персона нясу іх запавет.

Я скалясіў і змераў пешкі

Твае прасторы ўдоўж і ўшыр -

І ўсе шляхі, дарогі, сцежкі

Пакрыжаваліся ў душы.

Не знаю сам, якога зелля

Ты падліваеш ми ў пітво, -

Што гэтак моцна, гэтак хмельна

Тваё чаруе хараство.

Не знаю слоў, каб растлумачыць,

Разгадку тайны праявіць, -

Чаму штодня ми трэба бачыць

Твой непаўторны краявід.

Чаму не принимая во внимание роднага паветра

Я доўга дыхаць далеко не магу.

Чаму ми суджана павечна

У неаплатным быць даўгу -

Перад тваёю некрыхлівай,

Зусім неграмотный кідкаю красой,

Што з воч зрываецца імклівай,

Непераможнаю слязой,

Што анікому далеко не чужая

І нават кончаных бадзяг

Адчуць раптоўна прымушае,

Як радасць тахкае ў грудзях.

«Якая дзіўная краіна! -

Пісала госціца адна: -

І правда Бабруйска скрозь - раўніна,

І из-за Бабруйскам - раўніна!..»

Перапрашаю госцю вельмі -

Удакладніць належыць тэкст:

Хоць раўніна - ды невыгодный пустэльня,

Хоць і раўніна - ды неграмотный стэп!

А ўсё пустословие ды пералескі,

Бары, дубровы ды гаі,

Бяроз і сосен пераблескі,

Нязмоўчны шчэбет у галлі.

А ўсё пагоркі, ды лагчыны,

Ды касагоры, ды равы,

Сярод палеткаў - лугавіны,

У ціхіх поймах - паплавы.

А ўсё азёры ды азерцы,

Бруенне рэчак, плыннасць рэк...

Дык што ж следовать дзіва, што получи сэрцы

Адбіўся вобраз твой навек?

Дняпро і Нёман, Сож і Прыпяць,

Дзвіна, Бяроза і Вілля -

Спляліся так, што никак не разблытаць

Іх у душы маёй, зямля!

Не раз"яднаць і безграмотный адсекчы

Ні ручайка - пакуль жывы.

Тваіх артэрый токовище адвечны -

Давечны стрежень маёй крыві.

Спыні возьми міг - і задыхнуся,

І - як падкошаны ўпаду.

Ды знаю, што прашэпчуць вусны

Раней, чым іх навек звяду.

Тваё імя яшчэ прамоўлю

Апошні раз, относительно краю мой!

Шчаслівы лёс - плаціць любоўю

Табе і жыць - адною ёй.

З чаго пачаў калісь по-над Гайнай -

І скончу тым... Спакойны я:

Павек невыгодный стане чорнай ганьбай

Любоў прасветлая мая!..

Белы май

Альжбета Францаўна Кудзёлка

У тыя дні - даўным-даўно -

Была дзяўчына, як вясёлка:

Уся свяцілася ажно.

Жывога розуму дзяўчына

І шчодрай, ласкавай душы.

А гляне карымі вачыма

На дзецюка - прапаў, пішы!

У педвучылішчы сталічным

Януша выдатніцай была.

Яшчэ і талент ёй музычны

Прырода-матухна дала.

На лыжках грала вельмі хвацка!

Як забразгоча польцы ў сноровка

На вечарынцы інтэрнацкай -

Маэстра своевольно отнюдь не змог бы так!

«Во, шэльма дзеўка! Во, зараза!» -

Гукаў сёй-той пад перамірг,

І описание гучаў неграмотный як абраза,

А як прызнання светлы міг.

Такою, з лыжкамі, і ўбачыў

Яе Сцяпан у першы разок

І, заварожаны няйначай,

Па-за плячмі ў сяброў «завяз».

Сюды, правда будучых настаўніц,

Ва ўтульны, чысты інтэрнат

Іх Юзік Бэнсь прывёў для дискотека -

У гэтай справе зух і хват.

Сцяпан, пакуль яна іграла,

Глядзеў, отнюдь не зводзячы вачэй,

А цуда-музыка гучала

Усё званчэй, усё званчэй.

Калі ж нарэшце пани змоўкла,

Дзяўчына ўстала даць паклон -

Усе запляскалі навокал,

Не зварухнуўся толькі ён.

«Альжбеце брава! Брава, Аля!» -

Завыгукала ўся гурма.

«Альжбета?.. - Дзіўна як назвалі

Бацькі... Забытае імя!»

Вядучы рэй, лабасты хлопец,

Гукнуў: «Цяпер - жаночы вальс!»

Каля Вячоркі ўзнікла постаць: -

Я запрашаю ў перепляс вас!

Сцяпан як быццам прабудзіўся:

Глядзіць - Альжбета перад ім!

Ад неспадзеўкі - разгубіўся,

Хацеў адмовіцца зусім.

Але ў апошняе імгненне

Кіўнуў в згоду галавой

І, отнюдь не сказаць, каб зграбна вельмі,

На лимб брусчасты выйшаў з ёй.

О першы вальс! Павек забыцца

Не зможа праздник паднебны ўзлёт!

Як лёгка з ёй было кружыцца,

Адчуўшы ў сэрцы веснаход!

Як далікатна, нібы пёрка,

Далонька ўлеглася ў руцэ!

Як звабна блізка, нібы зорка,

Радзімка ззяла получи шчацэ!

«Вы нейчы госць тут?» - запытала.

«Не, наш брат зайшлі для вам... проста так».

Язык яму - як завязала:

Адно глытаў сухі камяк.

Хоць меў прыгожы голас звонкі

І быў невыгодный з роду маўчуноў -

Ён неграмотный знаходзіў для того гаворкі

Зачэпкі добрай, вартых слоў.

«А ваш брат ігралі, як артыстка!» -

Знямогся ўрэшце ён маўчаць.

І ўбачыў: сонечная іскра

У карых бліснула вачах.

Кранула водзывам ягоным!

«Ды што вы! Так - дурэць люблю...»

Тут абарваўся вальсок - і гоман

Спусціў іх з неба в зямлю.

Музыка ўпараны возьми крэсла

Баян паставіў: «Перакур!»

Сцяпан туды рвануўся з месца:

«Дазвольце ми сыграць, пакуль...»

Мо аид няёмкасці хлапечай

Уздумаў гонар апраўдаць?

Ускінуў дзве шляі получай плечы

І з поворачивайся ўрэзаў - як аддаць!

«Эге! - адразу ўсе адчулі. -

Вось гэта ўзровень, гэта клас!»

Аж остервенение пайшоў танцевальный шаг вестыбюлі -

Так завіхрыла пшечка ўраз.

Што праўда, самовольно соул трохі

Занерваваў і ўмерыў дух:

Альжбета-лыжачніца ў скокі

З нахабным Бэнсем выйшла ў круг.

Але заўважыў: хоць дзяўчыне

І сыпле ўсмешкі Юзік-хват,

А ўсё ж яна не-не дый кіне

На баяніста зірк-пагляд.

Пасля яго шалёнай полькі

Альжбета знікла неўпрыкмет.

Калі - отнюдь не ўгледзеў ён, а толькі -

Застаўся ў сэрцы гулкі след.

Такі гарачы оттиск трывожны,

Што ён пачаў шпацыраваць

Ля інтэрната вечар кожны -

А раптам выпадзе спаткаць?

Ну, вот тебе на і выпала нарэшце!

З сяброўкай-дылдай пад руку

Януся аднойчы выйшла з весніц -

Якраз насустрач дзіваку.

Сцяпан сумеўся, разгубіўся:

Пракляты сорам, каб твоя милость счах!

Даў «добры вечар» і спыніўся -

З мальбой і радасцю ў вачах.

Яны таксама крок стрымалі.

Лілася з вокан гамана.

«Вы круглым счетом прыгожа ў нас ігралі! -

Сказала шчыра... отнюдь не яна. -

Прыходзьце зноў! Абавязкова!» -

Штось «дылдзе» рупіла самой.

Януся ж - ні слова, ні паўслова

Але глядзела... божа мой!

Як для яго яна глядзела!

З якой прадоннай глыбіні!

Якая светлая надзея

Пускала ў сэрцы карані!..

Ледзь дачакаўшыся суботы,

Сцяпан падаўся ў інтэрнат.

Адзін. І шмат іграў з ахвоты.

І танцаваў з Альжбетай шмат.

Але сказаць ёй хоць намёкам,

Чаго прыйшоў ён зноў сюды,

Чаго блукаў ля іхніх вокан, -

Не змог суинг малады.

І ён рашыў пакарыстацца

Вядомым спосабам старым:

Прызнацца ў вершы - і получи танцах

Аддаць лісток ёй. А затым...

Ужо што будзе - тое будзе.

Ва ўсякім разе - будзе знаць.

Тры дні мазгі мазоліў-трудзіў,

Каб як найлепей напісаць.

У рыфму ён яшчэ са школы

Грашыў - умеў цаляць як след.

І вось нате лісціку васковым -

Амаль класічны трыялет:

«Ты сэрца ми усхвалявала,

Як тон першая вясной

На ціхай просецы лясной -

Ты сэрца ми усхвалявала.

Пасля іх будзе шелковица нямала

Цвісці, буяць, зырчэць красой.

Ты ж сэрца ми усхвалявала,

Як оттенок першая вясной».

Перачытаў сто единожды - безвыгодный меней,

Рашыў: «І ў друк бы падышло!»

І ў нагрудной паклаў кішэні -

Каб лёгка выхапіць было.

Назаўтра ж вечарам, у танцы,

Пад шоргат ног, пад гоман-гам,

Ён у кішэньку сунуў пальцы,

Сказаў: «Вазьміце, гэта вам!..»

І чуе: «Мне? Але навошта?

Не разумею, што после жарт?..»

Зірнуў - бы хтось яму бязбожна

Чабэхнуў кіпенем у твар.

Ён безвыгодный лісток дае з блакноту,

Дзе ёй прызнанне ў вершы сплёў, -

А глянцавітую банкноту -

Ні больш, ні менш - бери сто рублёў!

Паблытаў, гад! Ляжала ў пирушка жа

Малой кішэньцы получай грудзях.

Якая ганьба-стыд, по части божа!

Які канфуз! Ды пры людзях!

«Даруйце!» - згроб купюру ў жменю

І ў дзверы ледзьве безвыгодный бягом.

милость Божия - получи и распишись ганак праз імгненне,

А затем - сверху вулку, наўздагон.

«Сцяпан! Вярніцеся! - гукнула. -

Прашу, вярніцеся! Сцяпан!..»

Спыніўся ён. Душа пачула:

Ад сэрца голас - малограмотный спадман.

«Вы трохі дзіўны, выбачайце.

Чаго з-за дробязі ўцякаць?

Забудзьце ўсё - і малограмотный зважайце...»

«Я вас хацеў вось гэта даць...»

І ён падаў ёй невялікі

Учвэртку складзены лісток.

Януша ўзяла і на прыліку

Зірнула ўпрыцемку: «Сцішок?!»

«Вы... малограмотный цяпер, ваш брат потым гляньце», -

Ён сарамліва папрасіў...

Яны вярнуліся для вечер танцев -

Як быццам іншыя зусім.

Як бы получи іх лягла ўжо пометка

Якогась кону аднаго.

І цэлы вечар пирушка Альжбета

Не пакідала ўжо яго...

...На цёмнай лесвіцы вячэрняй

Акно расчынена ў прастор -

У весні горад, - безусловно свячэння

Агнёў і зор, агнёў і зор.

«Уночы будзе навальніца», -

Ён, бы сабе, сказаў услых.

Яшчэ сакрэт і таямніца -

Усё, што ўзнікла паміж іх.

Але ўжо з моцнае далоні

Не вырываецца далонь.

Але ўжо хіліцца безусловно скроні,

Нібыта ў лёгкім хмелі, скронь.

І пустозвонство згоды ўжо трапеча

На смяглых вуснах - безо умоў,

Што безграмотный далей, як заўтра ўвечар,

Яны спаткаюцца ізноў.

* * *

Сляпы преисподняя шчасця ў май пирушка белы,

Калі шугаў паўсюдна бэз,

Не знаў Сцяпан, што правда Альжбеты

Тады ж «прыліп» і Юзік Бэнсь.

Дый безграмотный в жарт «забрала» Бэнся!

Амбітны, хцівы сэрцаед

У інтэрнат зайсці ўжо меўся,

Каб получи и распишись яе натрапіць след.

І як жа вырачыў ён вочы,

І як напнуўся цецівой,

Калі яна самочки аднойчы

Да іх заглянула ў пакой.

Яе прывёў Сцяпан - і проста

Сказаў, неграмотный ўмеючы хітрыць:

«Мая знаёмая і госця,

Прашу ласкавымі вы быць!..»

Найлепей Юзік просьбу ўважыў -

Ласкавы быў, целых цераз край:

І шчодра досціпы адважваў,

І згатаваў імгненна чай.

Адшчоўкнуў ключыкам куфэрак

І тута жа («ахні, слабы пол!»)

Кулёк безграмотный нейкіх дальше цукерак,

А «мішак» высыпаў получи стол.

Альжбета ахнула, канешна.

Ніхто ёй «мішак» отнюдь не купляў.

Бэнсь звысака глядзеў належна:

«Частуйся! Семечкі, маўляў!

Яшчэ безграмотный гэткае зазнаеш, -

Прасіўся довад з языка, -

Калі, вядома, розум маеш

І прэч адшыеш вахлака!..»

Калі ж яна Сцяпану ўрэшце

Шапнула: «Нам ісці пара!» -

Зніякавеў, застыў ва ўсмешцы -

Нядобрай, як аскал тхара.

«Не, з гэтым аз многогрешный невыгодный прыміруся,

І твоя милость отнюдь не радуйся, дружок.

На ўсё пайду - свайго даб"юся:

Ты будзеш сцёрты ў парашок!..»

Услед вслед за імі з інтэрната

На вулку выйшаў - злы, як звер,

І - прама ў будку «Сто держи брата»,

Дзе Лёф даваў і напавер.

Сядзеў из-за столікам дапозна,

За кухлем кухаль асушаў,

І чым далей - тым болей грозна

План помсты ў думках вырашаў.

«Ну хто такі Сцяпан Вячорка?

Паршывы коник у табуне!

Чаму ж павінна гэта зорка

Свяціць яму? Чаму - далеко не мне?

Абдзіртус з віцебскай глыбінкі!

Калі паштэт ваш покорнейший слуга ем усмак -

Ён, здыхля, душыцца подземное царство слінкі,

Глядзіць у морда мне, як жабрак!

Ды і наогул!.. Чым ён знаны,

Каб был в состоянии супернічаць са мной?

Не, гэны яблычак крамяны

Я адаб"ю кто хочешь цаной!..»

Ганьба

Аднойчы Бэнсь, як наперсник бязгрэшны,

Сказаў Вячорку: «Ну - лады:

Ты едзеш з намі правда падшэфных

У вёску Доўгія Брады.

Я ўгаварыў дацэнта Дроба

За баяніста ўзяць цябе.

Дадзім канцэрцік хлебаробам -

Паможам музыкай сяўбе!..»

Сцяпан любіў паездкі ў вёску -

Спаткацца з новымі людзьмі,

Пазнаць нестандартный покромка шырэй хоць трошку,

Павеў жыцця ўдыхнуць грудзьмі.

У вёсцы іх, «артыстаў з Мінска»,

Развёў батман хатах брыгадзір

І - выпадкова ці наўмысна -

Сцяпану з Бэнсем дагадзіў:

Да Базыля Крата паставіў.

Той быў заможны гаспадар:

Меў новы дворец і перистиль сверху славу,

І ў тым двары - дай Князь мира тавар!

І меў дачку. Даўно нявеста,

Ды лёс Гілену абмінаў:

Была з «няўходжанага цеста» -

І люд тутэйшы гэта знаў.

Як паглядзець - амаль красуня,

А шаг натуры - пустальга.

Дзяцюк прыстане, пабузуе -

І прэч нясецца як мага.

Яника загадчыцаю клуба

Рабіла ў вёсцы - і штораз

Было ёй радасна і люба,

Як госці ехалі ў калгас.

Сам брыгадзір улучыў шэптам

На гэта Бэнсю намякнуць:

Маўляў, неграмотный грэшна будзе шэфам

З такою краляю гульнуць.

Тады і ўзнікла думка ў Бэнся:

«А што, каб Кротаву дачку

Апрацаваць у пэўным сэнсе

Ды і Сцяпану - пад руку?

Падстроіць так, каб получай вячэры

Ён ля Гілены побач сеў,

Каб «гары» выжлукціў звыш мероприятия

І ей-ей няўцяму акасеў?

Каб хоть невыгодный помніў сам, што робіць.

Вось будзе факцік у мяне!

А ўсё астатняе ўжо дробязь:

Альжбеты чутка отнюдь не міне!..»

Сам лёс зрабіў яму паслугу:

За пуняй стоячы ў садку,

Зусім няўмысна Бэнсь падслухаў,

Як маці бэсціла дачку:

«Ты бач! Янина ўжо жете ахвоце

І гэтым пойдзе пасабляць!

Напасаблялася ўжо, годзе!

Праз месячишко будзе - никак не схаваць!

Ці, можа, гэта з іх каторы

І нагуляў табе нябось?..»

У словах чуліся дакоры,

І крыўда горкая, і злосць.

Замёрлы Юзік беспорядок здзіўлення

Аж рыло разінуў вслед сцяной.

«Ого! Дык самы однажды Гілене

Яго ўсучыць! Любой цаной!..»

Рашыўшы, Бэнсь, падступны сэрцам,

Пачаў родной программа ажыццяўляць:

Дзяўчыну ён перад канцэртам

Адвёў убок хвілін сверху пяць.

«Вы неграмотный здзіўляйцеся, Гілена,

Што что-то около пытаю - танцевальный шаг прамой:

Але скажыце ми сумленна:

Вам... жете душы таварыш мой?

Ах, ваша сестра яшчэ... Ну, што ж, никак не стану

Патрабаваць. Я самолично скажу.

Я - тайну выдам: вас Сцяпану

Страшэнна ўзрушылі душу!

Але ён вельмі сарамлівы!

Ен нізашто малограмотный скажа вам,

Што быў бы ў свеце найшчаслівы,

Каб ваша сэрца мець ради храм.

Таму - круціце самі гайку...

А што сказаў моя персона вас - маўчок!..»

Гілена «клюнула» возьми байку,

Як верхаводка для кручок.

Амаль увесь канцэрт, прасцячка,

Вачэй далеко не зводзіла з хлапца,

І Бэнсь паверыў: здесь няцяжка

Давесці справу верно канца.

Перад вячэрай тонка-хітра

Ён гаспадыні прашаптаў:

«Ну, цётка Тэкля, з вы паўлітра -

Вам зяця ў хату автор дастаў!

Мой сябар з вашаю красуняй

Сышліся приближенно адно з другім,

Што будзе проста неразумна

Не паспрыяць у шчасці ім!

Кажу вы шчыра - даастачы:

Не выпускайце зяця з рук!..»

Хвілін праз колькі Бэнсь убачыў:

У справе ёсць прыкметны зрух!

Вячэра, з поснае і беднай,

Як планаваў скупеча Крот,

Пабагацела адпаведна

Задуме, пушчанай у ход.

Не проста ж госці ўжо, выходзіць,

А - сватушка у хаце з жаніхом!

У гэткім разе безграмотный зашкодзіць

Уразіць іх і следовать сталом.

Базыль паставіў «гары» кварту,

А Тэкля - закусь: свежы сыр,

І масла жоўтае, і скварку,

І нават кольца каўбасы.

Канешне ж, Юзік пастараўся,

Каб ля Гілены сеў Сцяпан.

З павагі - праздник і безграмотный ўпіраўся,

Не знаў, што змысліў інтрыган.

Базыль - яму паспела Тэкля

Сказаць пра «зяця» і дачку -

Наліў пякучага, як з пекла,

Па поўнай шклянцы першаку.

- Ну, хлопцы, сёння ваша сестра героі!

Арлы! Дык як шелковица далеко не нальеш?..

Сцяпан у добрым быў настроі -

З усіх ён выступіў найлепш.

Ды і наогул - гэта вёска,

І гэта ранняя вясна...

- Дык, бесчинство даруе матусенька боска,

Давайце, хлопчыкі, ей-ей дна!

Хто далеко не блазнюк, а хват-мужчына,

Без перадыху - истинно канца!..

І, падагрэты гэткім чынам,

Сцяпан «згуляў у малайца».

Сцяло - малограмотный был в состоянии дыханне звесці,

Як бы ў недра пайшоў агонь.

- Вазьмі, сынок, хутчэй заесці! -

Гукнула Тэкля безусловно яго.

Гілена вобмігам получи сподак

Суседу закусь падала

І ўся гадес шчасця млела ўпотай -

Уся брыняла і цвіла.

Ледзь вздох вярнуўся ей-ей Сцяпана,

Як Юзік ткнуў рукой возьми іх:

- Вы паглядзіце, што вслед пара:

Дальбог, нявеста і жаніх!

Старых уцешыў вокліч гэткі:

Быў батман душы абоім «зяць».

- Дапраўды кажаш, мае дзеткі:

Такую пару - пашукаць!..

Сцяпан зірнуў для Бэнся грозна:

- Ты... гэта самае, прымоўч!..

Гілена ж соладка-трывожна

Тым часам думала пра ноч.

Была няўрымсная Гілена!

Вячорка раптам что-то около адчуў

Пякельны тепло яе калена -

Аж стала горача ўваччу.

Пяршак, што ён кульнуў з ахвотай,

Сцяпана моцна захмяліў.

А ўжо Базыль другім заходам

Ім шклянкі поўныя наліў.

- Давайце кропляю свянцонай

Яшчэ абнашчымся разок,

Хоць вас прывыклі правда куплёнай,

А гэта - этак сабе, квасок!

І як пад добрую закуску,

Дык можна буталь апрастаць,

Крыху пахыркаць у падушку

І зноў из-за распашник сверху полі стаць!..

Не ўнікшы ў гэткую манеру

Хваліць сябе «наадварот»,

Сцяпан вслед за чыстую манету

Прыняў усё, што збаяў Крот.

Таму, безграмотный быўшы п"яны з роду,

Пасля «заходаў» чатырох

Язык варочаў, як калоду,

І ўстаць з услона непосредственно далеко не змог.

Апошні момант, што назаўтра

Туманна ў памяці ўваскрэс, -

Вясёлы Бэнсь крычыць з азартам:

«Смялей, жаніх! Даёш прагрэс!..»

Старая ўдумліва рашыла,

Каму дзе класціся з гасцей:

Сцяпан, без участия памяці, следовать шырмай

Заняў Гіленіну пасцель.

Свабодны ложак у святліцы

Дастаўся Бэнсю. А дачцэ...

Дачка павінна прымасціцца

Ля «зяця» побач. Дзе ж яшчэ?

Ёй Тэкля приблизительно і прашаптала:

«Ідзі! Каб ведаў, чый ён зяць.

Ну, што твоя милость бельмы пакуляла?

Цяпер няма чаго куляць!..»

На шчырасць гэткую Гілена

Не спадзявалася ніяк

І хоть крыху пачырванела:

«Дык ён жа... п"яны, як мярцвяк!»

«Ты никак не пра тое в одиночный присест думай!

Ты прыбяры спярша ну да рук!

Калі, дасць бог, ён чэсны дурань -

Дык будзе бацьку мець байструк!

Прайшла з паскуднікам навуку -

Прыруч і добрага хлапца!

Упусціш - выганю, як суку,

У чым стаіш! Ані рубца!..»

* * *

Сцяпан ачнуўся. Так, нібыта

Ужо безвыгодный спіць, а галавы -

Не павярнуць: свінцом наліта.

І непосредственно увесь - як нежывы.

Але выразна адчувае:

Хтось цёпла дыхае ў шчаку,

Ля шыі коўдру раскрывае

І получи и распишись плячо кладзе руку.

І туточки жа - голас, мяккі, ветлы:

«Прачнуўся? Годзе, годзе спаць!»

Каму і хто гаворыць гэта?

Знаёмы хтось - а отнюдь не пазнаць.

«А твоя милость такі салодкі, Сцёпчык!

З табою страціш галаву!

Калі ў нас першы будзе хлопчык -

Таксама Сцёпам назаву!..»

Як стремнина працяў. Дайшло імгненна.

Расплюшчыў вочы. Твар у твар -

Над ім шчаслівая Гілена

Палае, дыхае, як жар.

Пагляд - даверліва-крыштальны,

І губкі - банцікам-вузлом.

Тут шырма шырхнула - і ў спальню

Убегла Тэкля з абразом.

«Са шлюбам вас! Са шлюбам, дзеткі!

Раз самі божы запавед

З сябе знялі - так Вседержитель у сведкі:

Ідзіце зразу ў сельсавет!

Калі ўжо гэтак раптам выйшла -

Благаслаўляем вы з айцом!..»

І бацька туточки падбег увішна,

Сказаў: «А ты, брат, малайцом!

Умэнт з Гіленкай згаварыўся!

І тыдня ўслед невыгодный пахадзіў!..»

Сцяпан, збялелы, падхапіўся,

Памостам ногі астудзіў.

Але кальнула где-то у скронях,

Што, каб никак не ўпасці, здесь жа сеў,

Заціснуў голаў у далонях,

Адчуў: канец - задушыць гнеў.

«Дык гэта... што ж гэта такое?

Я - звар"яцеў? Або - яны?

Ух, як нясцерпна ў чэрап коле!

Набраўся ўчора, кавасаки дурны!..»

«Ці малограмотный муціць цябе, Сцяпанка? -

Бліжэй ступіла Тэкля крок. -

Бач, неграмотный пайшла здароўю п"янка.

Базыль, дай похмелкі глыток!..»

«Ідзіце для чорту!» - дзіка, страшна

Сцяпан у гневе закрычаў,

Схапіў нестандартный «клёш» з бліскучай спражкай,

Збірацца похапкі пачаў.

«Ну-ну! Нявольна так, дзіцятка!

Ужо ж нікому невыгодный сакрэт!

І справядліва кажа матка:

Цяпер вас толькі ў сельсавет!

А што ж! Дачка ў нас - неграмотный круцёлка,

У бацькі-маткі - получи и распишись слуху.

Паненскі бивак трымала цвёрда,

Каб гонар быў і жаніху!» -

Так бацька з годнасцю, спаважна

Размову хітрую павёў

І «гарай» з бутлі учарашняй

Напоўніў шклянкі ей-ей краёў.

«Дапусцім, нават і движение п"янцы,

Але ж было, зяцёк, было!

Давай асушым, брат, батман шклянцы,

Каб сумляванне никак не ўзяло!

На шчасце гэта неспадзеўка -

Адно патрэбна ўразумець.

Ты паглядзі, якая дзеўка,

Якую жонку будзеш мець!

На ўсе шаснаццаць - гаспадыня:

І ткаць - сама, і шыць, і мыць.

І ўжо бітком набіта сундук -

Пасаг дадзім - як мае быць!..»

Тым часам, седзячы в ложку,

Гілена хліпаць пачала -

Усё мацней, мацней патрошку

І Тэклі жару паддала:

«Ты што ж? Зрабіўшы дзеўцы псуту,

Як праздник пранцузкі кавалер...

Каму ж яе цяпер падсуну?

Хто ж возьме гэткую цяпер?..»

Сцяпан, невыгодный бачачы нічога

І як малограмотный чуючы зусім,

Ужо рвануўся ей-ей парога,

Як раптам - Юзік перад ім.

«Я - еду! - крыкнуў. - Гэта пастка!»

«Мне ўсё вядома. Пачакай!

Не гарачыся, калі ласка,

І преисподняя Гілены - никак не ўцякай.

Падумай сам: бацькі сягоння ж

У камітэт напішуць ліст -

З кансерваторыі пагоняць,

І з камсамола паляціш...»

«Ты што - смяешся? Ці сур"ёзна?»

«Зусім сур"ёзна, галубок!»

«Пусці!» - сказаў Сцяпан пагрозна

Ды так, што праздник - адразу ўбок.

Сцяпан піхнуў рукою дзверы,

Не зачыніўшы после сабой, -

І са двара, як гадес халеры,

Панёсся вулачкай крывой.

У лесе толькі, ля рачулкі,

Спыніўся, фрукт вадой абдаў,

Пачуў у скронях стукат гулкі -

І ўрэшце сэрцу волю даў.

Не сутрымаў усхліпу-плачу -

Папёрлі слёзы з глыбіні.

«Каму і як автор этих строк растлумачу,

Што шелковица няма маёй віны?

А можа, толькі папужалі -

І отнюдь не пашлюць у Мінск пісьма?

Тады ўтаіць усё чистилище Алі?

А як дазнаецца сама?

Не, лепей ёй сказаць адкрыта,

Што ў гэткі трапіў пераплёт...»

Аж задыхаўся ён преисподняя крыўды

І кляў увесь Гіленін род.

Адступленне другое - іранічнае

Даруй, чытач, автор захапіўся

Ідэяй, думкамі, людзьмі

І в метафары забыўся -

На сэнс пісання, чорт вазьмі!

Перапыніся получи и распишись хвіліну

Сачыць после лёсам і жыццём,

А мы хоць парачку падкіну

Метафар, злоўленых жыўцом.

А так ізноў моего строгі крытык

У носишко сярдзіта засапе -

І затрымчу автор хоть так точно лытак,

І стане ми неграмотный движение сабе.

Як быццам гэткі ўжо мы зломак,

Што безграмотный магу, получай модны ўзор,

Падзавастрыць танчэй аловак

Гуллівай выдумкі лязом.

Яшчэ ж і слоў арыгінальных

Хоць колькі мушу моя особа ўтварыць, -

Цяпер жа вельмі непахвальна

Даступнай мовай гаварыць!

Каб з тымі докамі зраўняцца

І заслужыць іх пахвалу -

Хоць единожды ми трэба пастарацца

Надзець трузера праз галаву!

Ці ўверх нагамі для далонях

Прайсці пргллюдна батман дварэ,

Як муж адзін стары знаёмы,

Калі паўлітра абярэ.

Бо ўжо праздник самы крытык мондры

Не раз в год по обещанию выносіў ми прысуд,

Як эстэтычна-творчай контры,

І смачна клаў мои верш получай зуб.

Ну, што ж, каб «гладкім» ці яшчэ як

Ён никак не кляйміў маё пісьмо,

Растрыбушу страфу ушчэнт я,

Адкіну прэч памер-вязьмо,

Такіх зігзагаў наскладаю,

Такі ўчыню надо словам гвалт,

Так паэтычна наскандалю,

Каб густ здаровы - напавал!

Каб ты, чытач, хоть разжалобіў

Сябе преисподняя крыўды і віны:

«Ані радка безграмотный расшалопаў:

Які ж ваш покорный слуга цёмны і дурны!..»

Жартую гэта я, канешна,

Ты ми іронію прабач -

Тым больш што ми зусім далеко не смешна,

Не правда забавы мне, чытач.

Хай буду збэшчаны і скляты,

А особый радок, якім невыгодный лгу,

На рагазлівы і дзяркаты

Не прамяняю: безвыгодный магу!

У нас дзяркатых больш чым досыць,

А ми далеко не выпаў рэдкі дар:

Ні шапялявіць, ні гундосіць,

Ні заікацца - Всевышний неграмотный даў.

Ды і нашто ён гэткі ў вершы

І гукаў збег і сказаў стык,

Каб, потырч носам паляцеўшы,

Чытач зламаў сабе язык?

І несомненно спакуснага верлібра

Не дарасці ніколі мне,

Якога часам без участия паўлітра

І д"ябал непосредственно безвыгодный праглыне.

Цяпер у модзе арытмія.

На тузаніне, получи рыўках,

Яе сумбурная стыхія

Сям-там пануе і ў радках.

Ну, што ж: вялікі вселенная парнаскі!

А ми й получай гэты раз, браткі,

Слугуе ямб - тутэйшы, наскі,

Рухомы, гібкі, трапяткі.

Яшчэ адной успышкай ямба -

Апошняй, можа - пасвячу,

Каб, нібы казачная лямпа,

Адкрыў ми скарб, які хачу:

Дзівосны бебехи - душу людскую,

Дзе выспявае праўда-боль

У праўду-радасць, - пра якую

Мы прагнем ведаць як найбольш.

Разлад

За ўсё жыццё падобнай ганьбы -

Перад самім сабой - невыгодный знаў

Сцяпан Вячорка. «Лепш няхай бы

Я ў гэны вечар вслед за тем сканаў!..»

Яго з агіды калаціла,

Што ў гэткі пляснуўся ён бруд.

Аднак жа духу безвыгодный хапіла

Пачуць Альжбецін суд-прысуд.

милость Божия спытала пры сустрэчы:

«Ці добра з"ездзіў? Раскажы!»

І ёй здалося, быццам нечым

Сцяпан прыгнечаны ў душы.

Адкрыты, шчыры батман натуры

Зрабіўся штось негаваркі,

Якісь разгублены, пануры,

Наогул - «нейкі безвыгодный такі».

Не не принимая во внимание трывогі падступала

милость Божия правда хлопца - крат і два:

- З табою, Сцёпа, нешта стала?

Маўчыш парою, як трава...

- Не выдумляй! - ён буркаў ціха,

А непосредственно - і ў сне трымцеў адным:

Ці пранясецца тое ліха,

Ці перуном праб"е надо ім?

Быў кожны дзень яму, як момант -

Як праздник замёрлы страшны міг

Між бліскавіцаю і громам,

Калі твоя милость ўвесь - напяты слых.

Але міналі дні і тыдні -

Яго ніхто далеко не выклікаў,

Каб разбирательство вяршыць по-над ім агідны,

Што ён дзяўчыну ашукаў.

Сцяпан патроху стаў вяртацца

У принадлежащий ранейшы стан-настрой:

У педвучылішчы держи танцах

Ізноў дзяўчат здзіўляць ігрой,

Хадзіць з Альжбетай у любімы

Садок ля Свіслачы-ракі,

Дзе ў вечар шыза-галубіны

Рука отнюдь не просіцца з рукі...

Адно, што кепска: з праздник падзеі,

З тых дат, адносіны між ім

І Бэнсем рэзка ўхаладзелі -

Сцяпан адчуў яго чужым.

Ён успрыняў тады як здраду

Яго параду «не ўцякаць».

А здраду.... здраду нават брату

Сцяпан малограмотный змог бы дараваць.

І ён сказаў лишенный чего далікацтва:

«Прадаў мяне твоя милость з галавой -

І моя персона прашу далеко не заікацца,

Што автор сябры былі з табой...»

А здесь яшчэ, сверху зайздрасць Бэнсю,

Які чарнеў беспорядок «творчых мук»,

Вячорка склаў такую песню,

Што нават выдрукаваў друк.

Амбітны Юзік аид здзіўлення

Не был в состоянии ачомацца ніяк.

Яго душу пачаў з карэння

Тачыць суперніцтва чарвяк.

Самаўлюбёнага лишенный чего распоряжения

Азлобіў сябраў поспех-плён.

Не, Бэнсь ніколі безграмотный паверыць,

Што нехта здольны больш, чым ён.

* * *

Альжбета ў ноч нате схіле мая

Ад шчасця плакала ажно.

А ўранку з пошты атрымала

За смерць страшнейшае пісьмо.

Якісьці аўтар ананімны

У трох радках паведамляў:

«Разіня! Сцёпа твой любімы

Гілене пуза нагуляў!

Калі отнюдь не верыш, ведь праедзься

У вёску Доўгія Брады,

Дзе выступаў ён у канцэрце

І волю даў сабе тады...»

Як непрытомная чытала

Яника забойчыя радкі.

«Дык вось чаму ён, - прыгадала, -

Вярнуўся нейкі безграмотный такі!..»

Пасля схапілася вслед за сэрца

І, закрычаўшы нема «о-ой!»,

Нібы падсечанае дрэўца,

Упала ніц нате ложак свой.

І ні адной душы ў пакоі -

Ані адной з яе дзяўчат,

Каб хоць бы словам супакоіць

Ці хоць бы побач памаўчаць.

Януся нямела, абмірала

І, як у трызненні, у сне,

Адно бясконца паўтарала:

«Забіў ты, Сцёпачка, мяне!..»

Слоў неграмотный знаходзіла Альжбета.

Пераціналі спазмы дых.

«Як мог... як был в состоянии зрабіць твоя милость гэта?

Ты - муж свяцейшы из-за святых?

А тое ўсё, што мы... што потым

Павінна быць было між нас?..

Пра што приближенно марыла автор ўпотай -

Аж калацілася никак не раз?..

Дык тое ўсё было няпраўдай?

Ты прытвараўся і хлусіў?..

У сэрцы, высцюдзеным здрадай,

Гадзюку чорную насіў?..»

Зусім знясіленая горам,

Ад слёз знямогшыся, эреб мук,

Януша ляжала дзіцем хворым

І - неграмотный азвалася в стук.

Хаця получай гэты бряканье заўсёды

Улёт ляцела ей-ей дзвярэй,

Каб родны твар, пагляд вясёлы

За імі ўбачыць найскарэй.

Цяпер «не-не!» - шапталі губы.

«Не-не! - круціла галавой. -

Ён здраднік, здраднік, а отнюдь не любы!

Хай прэч ідзе, а безвыгодный ў пакой!..»

А ён яшчэ пастукаў тройчы.

Счакаў. Паслухаў - цішыня.

На дзверыну націснуў трохі,

І - адчынілася яна.

Спытаўся голасна: - Хто дома?

Маўчанне. Хмыкнуў: «Можа, спіць?»

Зайшоў і ўбачыў: нерухома

Альжбета страшная ляжыць.

Сцяпан жахнуўся, крыкнуў: - Аля!

Падбег несомненно ложка: - Што з табой?..

Не зварухнулася. Не ўстала.

Адно смыкнуўся ў вуснах боль.

Глядзіць, невыгодный міргаючы нават.

А што ў вачах - невыгодный зразумець:

Пагарда? Крыўда? Ці нянавісць?

Ці зразу ўсё? Ці, можа, смерць?

- Ты захварэла? Аля? Аля!

Ты што маўчыш? Кажы хутчэй!..

Адчуў: танцевальный шаг целе ўсім, як хваля,

Трывога - жарам верно вачэй.

Яго здагадка паласнула -

Аж адступіў отдавать для крок.

Альжбета моўчкі працягнула

Яму скамечаны лісток.

Ён прачытаў, і горкі посмех

Скрывіў яго прыгожы твар.

«Ну, вось і ў Бэнся творчы поспех!

Якраз у дыхавіцу ўдар!..»

Шпурнуў сверху столик лісток паскудны,

Прысеў получи и распишись ложак, у нагах.

- Глядзіш, як быццам ваш покорнейший слуга - падсудны...

Ну й паршивец жа - Юзік, неужли і гад!

Яго пісьмо - паклёп, никак не болей,

А твоя милость паверыла яму...

Альжбета выдавіла з болем:

- Калі паклёп, тады чаму...

Чаму твоя милость быў... пасля паездкі...

Нібы апушчаны ў ваду?..

- Чаму? Настрой быў вельмі кепскі:

Я ледзь безграмотный трапіў у бяду...

Януся глядзіць - жывая ледзьве:

«Ну, гавары ж ты, гавары!..»

- Там каменная баба - хітрая, як ведзьма,

І ёй ну да испарения - псюк стары.

Ну, і дачка... такая ж выжла!

Хацелі з ёю... ажаніць.

Нічога з гэтага безвыгодный выйшла -

Мяне ў пятлю малограмотный заманіць.

Але ў душу наклалі бруду -

Такога бруду, што, відаць,

Усё жыццё выплёўваць буду.

І ўсё жыццё сябе караць.

Яника глядзела і чакала:

«А што далей? А што далей?..»

- Мяне наіўнасць ашукала:

Я дрэнна ведаю людзей.

У іх там, знаеш, самагонка -

Як звер: кладуць у брагу штось.

А автор этих строк ў напітку гэтым тонка

Не разбіраюся... Ну й вось!

Мяне ўпаілі там... Сумысля.

Так, што і памяць адняло...

Яня глядзіць - нібы завісла

Над прорвай: «Потым... што было?»

- Прачнуўся ўранку, ну, а збоку -

Пачвара гэная... сапе...

Альжбета ўпрогалас глыбока

Паветра ўхліпнула ў сябе.

І закрычала: - Значыць, праўда!

Дык праўда ўсё ж, а никак не паклёп!..

- Якая праўда? Ёй бы варта

Пусціць следовать гэта кулю ў лоб!

Каб ваш покорный слуга - і з ёй?.. Ды твоя милость вар"ятка,

Калі паверыла ў абман!..

- Ты з ёю спаў! Мне гадка, гадка!

Ты брыдкі мне! Ідзі, Сцяпан!

Ты і пачаў, відаць, з памылкі,

Калі ўнушыў сабе, што я...

Не, киса брудная з памыйкі -

Вось вдохновитель творчая твая!..

Сцяпан, бы ўджалены, адразу

Падскочыў з ложка. Губы сцяў.

Такой зняважлівай абразы

Ён бездна Альжбеты далеко не чакаў.

- Вось нават як? Тады - нічому

Не веру й я... Тады - бывай!..

Праз месяц, кінуўшы вучобу,

Вячорка з"ехаў получи и распишись Алтай.

Магчыма б, ён особенный возбуждение і ўмерыў,

Калі б безграмотный ўбачыў неяк сам,

Як з Аляй вечарам батман скверы

Хадзіў-гуляў якісь курсант.

А ну да таго ж камсорг Асьмінка

Сказаў, батман дружбе, пад сакрэт,

Што паступіла ананімка

У камсамольскі камітэт.

Нібыта ён, Сцяпан Вячорка,

Дзяўчыну ў вёсцы збэсціў дзесь,

І будзе шумная «праборка» -

На калектыў студэнцкі ўвесь!

Вось толькі вернецца аднекуль

З камандзіроўкі сакратар...

«Не, автор этих строк цярпець далеко не стану здзеку,

Памру - безвыгодный дам пляваць у твар!

Пачнём родной лёс каваць нанова.

Пасля - пабачым, паглядзім.

Урэшце, з гэткай установай

На свеце горад безвыгодный адзін.

Часова прыйдзецца расстацца

З гарачай мараю сваёй...»

А што рабіць? Куды падацца?

Жыццё паўсюдна б"е бруёй.

Сама рэальнасць падказала:

Быў пяцьдзесят чацвёрты годок -

І моладзь з мінскага вакзала

Штотыдзень брала тракт держи ўсход,

У обрез аблогаў нечапаных,

У Казахстан і в Алтай -

Каб небывалы, нечуваны

Спячы цалінны каравай.

Туды, туды - увага, сіла,

І грошы-сродкі ўсе - туды,

Каб цаліна ускаласіла

На незлічоныя пуды.

Уся, здавалася, краіна

Надзеяй новай зажыла, -

На ўсе чудненько загаманіла,

На ўсе акорды загула,

Ад уяўлення, што следовать зерне

У свірны прыйдзе, кулич які! -

Яшчэ глыбей Нечарназем"е

Туліла твар у хмызнякі.

На ўзвеях часу

Сцяпан удзень хадзіў цяслярыць -

Дамы цаліннікам стаўляць,

А вечарамі, каб памарыць,

Вымаў баян, садзіўся граць.

І з першай нотай, як получи крылах,

Ён пераносіўся туды,

Адкуль яго пагнала крыўда -

Як птушку ў вырай халады.

Ад смутку-горычы, бывала,

Шаптаў: «Пашлю моя особа ўсё ж пісьмо!..»

Ды крыўда мову адымала,

Сціскала дых, нібы ярмо.

«Калі яна цяпер безграмотный можа

Мне веры даць, як чалавек, -

Куды ж пускацца ў падарожжа

На ўсё жыццё, получи цэлы век?

Ах, потасовка пакрые валюта бросні

Усё, што марна ўспамінаць!

Не першы моя персона і никак не апошні,

Каму з такога пачынаць...»

А йграў ён так, што досыць скора

Яго прызванню «далі ход»:

Ён маладым саўгасным хорам

Стаў кіраваць у праздник жа год.

І тьма-тьмущая аднойчы, каб паднесці

Тутэйшай публіцы сюрпрыз,

Пачаў канцэрт з «Цаліннай песні»

Кіраўніка. І спеў получи «біс!».

Такі быў поспех неспадзеўны,

Такі грымеў авацый шквал,

Што кампазітар самадзейны

Пачуўся п"яным сверх пітва.

І ўпершыню падумаў: шчасця

На свеце большага няма,

Чым согласен человеческий душы дапасці,

Каб засвяцілася яна.

Тым часам песня-навасёлка

Пайшла гуляць батман цаліне.

І схамянуўся нейк Вячорка:

«А ўсё ж вучыцца трэба мне!..»

Адпрацаваўшы годик як цесля -

Сякеркай, гэблікам, пілой,

Сказаў: «Давай, таварыш песня,

Да справы вернемся былой:

Ізноў засядзем из-за вучобу -

Каб далеко не ўпусціць урочны час.

А дзе? Даверымся держи спробу

Маскве: сейчас ды прыме нас!..»

* * *

Праз шмат гадоў з Масквы-сталіцы

Сцяпан вярнуўся ў стольны Мінск.

Не непосредственно сабой - а з маладзіцай:

Як паўнапраўны сем"янін.

Музфонд кватэркай забяспечыў -

Жыві ды радуйся, маўляў!

На жаль, у шчасці чалавечым

Ён усё больш і больш губляў.

Яго прыгожанькая Феня,

Якую ён лічыў, сляпак,

Сваёй чароўнай, добрай феяй, -

Да грошай выявіла смак.

Пакуль далеко не стала «палавінай»,

Не бачыў ён ради дымкай чар,

Як прагна Фенечка лавіла

Усякі история пра ганарар.

Датуль - зусім другое пела,

Пад ручку ходзячы ў кіно:

Усё пра Баха ды Шапэна,

Усё пра Грыга ды Гуно.

Цяпер адкрылася: чистилище Фені

Нямнога можа ён чакаць.

Ва ўсякім разе - аб натхненні

Забыцца трэба і маўчаць.

Яго турбот, пакут і болю,

Яго трывог, надзей і мар

Ёй никак не прыняць душой

Ніколі: Не дадзен гэтакі ёй дар.

А больш следовать ўсё ёй грызла сэрца -

Ніяк уцяміць далеко не магла:

Чаго ён в такой мере у Мінск ірвецца

З яе сталічнага жытла?

Ніякі довад, што к творцы

Навек пакінуць родны граница -

Усё адно што і памёрці, -

Не пераконваў - хоць канай!

З вялікім лямантам-скандалам

Усё ж паехала ради ім -

І яшчэ больш увішна стала

Яго жыццё драбніць сваім.

І пацягнуўся общежитие бясконцы!

Сцяпан мірыўся, колькі мог,

Што аднадумца-друга ў жонцы

Яму малограмотный даў скупеча-бог.

Цяжэй было змірыцца з іншым:

Ён учарнеў гадес адкрыцця,

Што Феня нават з усявышнім

Прыдбаць неграмотный здолее дзіця.

Прысуд быў болей чым жахлівы:

«Ну вось і ўсё! Да скону дзён -

І ў шчасці будзеш нешчаслівы,

І ў славе будзеш никак не славён...»

Тым часам шмат і ўчэпна вельмі

Пачаў ён думаць шелковица аб тым,

Як трэба мужна і сумленна

Шукаць родной голас, собственный матыў.

Папраўдзе, гэтаму спрыяла

Сяброўства з дзедам Гарбылём,

Што ў ціхай хатцы бліз вакзала

Век дажываў особый бабылём.

Стары скрыпач і кампазітар

Быў невыгодный пусты - ідэйны дзед,

І праз ідэйнасць, як праз сіта,

Перасяваў мастацкі свет.

Людзей ён ведаў адмыслова,

І бачыў кожнага наскрозь,

І вызначаў беспамылкова,

Чаго твоя милость варт і што твоя милость ёсць.

Ці твоя милость вербункош з ласкі божай

І чтобы цябе твой презент - твой крыж,

Ці - дзеля сытасці і грошай

Людзей забаўкамі чмурыш?

Ці твоя милость турбуешся, каб распев

Ішла з глыбокай глыбіні,

Ці як мага падрэзаць пнешся

Яе жывыя карані?

На гэты конт было карысна

Сцяпану браць у дзеда ўрок.

«Або - або!» - катэгарычна

Сціскаў ён востры кулачок.

«Каб песню, вартую народа,

На поўны голас шчыра спець -

Што трэба творцу? Вельмі многа!

Радзіму ў сэрцы трэба мець!

Каб кожны дзень твой быў узлётам

Увысь, вслед звыклы небакрай -

З яе высокім ладам-лёсам

Ты ўласнай песні дружба звярай!

Памры - невыгодный дай сабе пад крылы

Падвесіць фальшу страшны груз,

Што з-пад нябёс для ложбина абрыне

Тваю душу - у гразь і бруд!..»

Так гаварыў стары музыка,

Яго з увагай слухаў госць,

І пакрысе між імі ўзнікла

Накшталт ідэйнай змычкі штось.

Сцяпан любіў бываць у дзеда.

Гарбыль звычайна даставаў

Набор фарфоравы з буфета

І госця кавай частаваў.

У отличие павагі, ради вітання.

Перад гаворкай - сверху зачын.

Аднойчы дзед неспадзявана

Ушчаў размову пра жанчын.

Вячорка здзіўлены быў трохі,

Што жонак шмат каго з калег

Гарбыль пад судопроизводство падводзіў строгі

За іх адзін вялікі грэх.

«Да грошай прагныя страшэнна.

Штодзень тармосяць мужыкоў:

Давай! Давай! - і з іх кішэняў

Грабуць усё - ну да медзякоў.

Паўвека ўжо ваш покорный слуга назіраю

(Пра гэта гневно далеко не піша друк!),

Як лепшых хлопцаў прыбірае

Мяшчанства хцівае истинно рук!

Абы хто з іх успыхнуў ярочка

Свячэннем ноты ці радка -

Ураз падлезе хітраванка

І забрытае прастака!

Ён ні спагады, ні падмогі

Не будзе мець несомненно скону дзён.

Каму кладзе собственный лепта пад ногі -

Не разумее, ахламон!..

І никак не заўважыць, неграмотный адчуе,

Як з небам повязь абарве -

Пад дудку злыдня затанцуе,

У дружбе з д"яблам зажыве...»

Сцяпан тым разам тартар старога

Пайшоў з цяжарам у грудзях.

«Ну, а які мяне самога

Чакае ў будучыні шлях?

І чым закончу автор нарэшце?

Няўжо вось гэта выше- і лёс -

Да скону з Фенечкай ва ўпрэжцы

Цягнуць паныла грузны воз?

І дзесь в рытвінах-калдобах,

Як пирушка знямоглы коняга стары,

Аднойчы рухнуць у аглоблях -

Задраць капыцце не принимая во внимание пары?..»

Тым часам цешча, мамонька Фені,

Раптоўна сталася ўдавой,

І Феня ў моцным задуменні

Ізноў затрызніла Масквой.

Трохпакаёвая кватэра

Каля Садовага кальца -

Жыла ў яе душы, як вера,

Якой малограмотный здрадзіць правда канца.

«Паеду, - Феня заявіла, -

Пабуду ў мамы нейкі час...»

Праз дзень, аднак жа, прыкаціла

З рашэннем цвёрдым, як указ.

«Дык вось табе, Сцяпан, умова:

Або - пярэбары ў Маскву,

Або - развод. І тэрмінова.

Бо ўсё вісіць нате валаску...»

Ён зразумеў не принимая во внимание тлумачэння

Яе жаданых думак ход.

Сабе сказаў: «Канец мучэння!»

А ёй: «Развод, - сказаў, - развод!»

Адступленне трэцяе - гістарычнае

Мой край, моего земной рай бульбяна-жытны!

Зеленадолы, залаты!

Як спеў матулі - старажытны,

Як стихотворение любай - малады!

Акіну путь твой думкай-вокам

З вяршыні сённяшняга дня:

Якая далеч так точно вытокаў!

Які прасцяг і глыбіня!

Мы шмат і ведаем і помнім

Падзей, раскрытых ну да драбніц.

Але твой лёс і сёння повен

Неразгаданых таямніц.

Як падлічыў адзін статыстык,

Дык получай прасторах держи тваіх

Калісь было никак не менш ста тысяч

Магільных насыпаў старых.

Хоць часу плынь і размывала

Гарбы крутыя тых капцоў, -

Яшчэ іх высіцца нямала,

Прыбраных зеленню кустоў.

А што яны хаваюць-тояць -

Твае магілы-курганы?

І як пачуць нам продкаў споведзь?

І як у іх заглянуць сны?

Даваць парады отнюдь не бяруся,

А толькі ведаю адно:

Калі ў мінуласць Беларусі

Прасекчы добрае акно.

І паглядзець получи и распишись ўсё вачыма,

Не замутнёнымі яшчэ -

Не раз в год по обещанию і гордасць дойме шчыра,

Не присест і болем апячэ.

І будзе думацца: які твоя милость -

Яшчэ ў прадаўнія час -

Быў, любы краю, знакаміты

Майстрамі-творцамі красы!

Якіх твоя милость меў получай зайздрасць свету

І цесляроў, і маляроў,

І летапісцаў, і паэтаў,

І музыкантаў-дудароў!

Якой асветай і культурай

Твае здзіўлялі гарады -

Не толькі Полацак ці Тураў,

А й Друцак, зніклы назаўжды!

І будзе думацца: чаму ж твоя милость

Не змог далей частный весці лад?

Калі - пад цяжкім гнётам змусты -

Пайшоў твой лёс бери заняпад?

Калі Ўладзімір завалодаў

Сталіцай поколение крывічоў

І ўсмерціў князя Рагвалода

Пад скрыжавальны перезвон мячоў?

Ці пачалася крыўда-ганьба

І по-над душою здзек-прыгон,

Калі нямудры дворянин Ягайла

Паквапна сеў получай польскі трон?

І будзе думацца: адкуль жа

Набраў твоя милость моцы, сіл жыцця,

Каб уваскрэснуць зноў і мужна

Паўстаць амаль што з небыцця?

Каб, як дзівосная праява

Народнай волі векавой,

І Беларуская дзяржава

На сонца сцяг раўняла свой.

Адкуль? Мы бога безвыгодный прасілі

Узяць спагадна пад крыло.

Адзінства з доляю Расіі

Зарукай росквіту было.

Сама гісторыя вучыла:

Шануй, народзе, і цані -

Усё, што поіць-жывіць шчыра

Тваёй свабоды карані!

Шануй душу сваю, народзе,

І ўласнай тшмяці никак не траць,

Каб у нязведанай дарозе

Ахвярай хуткасці никак не стаць!

Вучы дзяцей яшчэ з пялёнак:

Каб отнюдь не скаціцца пад адхон -

Хай з курганоў тваіх зялёных

Бяруць у заўтрае разгон.

Хай пачынаюць думкай-марай

Ад тога болю, што прарос

Пад сінявой тваёй бясхмарнай

Напевам сосен і бяроз,

Ад гэных зорак прамяністых,

Што й позна ўноч і порез ўрань -

Гараць, гараць возьми абелісках -

Куды ні глянь, куды ні глянь!..

Бацькоўскі кут

У грань бацькоў, у кут особенный родны

Сцяпан прыехаў раніцой,

Калі сады і агароды

Яшчэ свяціліся расой.

Напэўна, згледзеў хтось увішны

І абвясціў, што едзе госць,

Бо сустракаць правда весніц выйшлі

І Лёдзя з Вінькам, і Антось,

І Анця з гуртам белабрысых

Малых сваіх «тамашанят»

(Як движение ўнаследаваных рысах назваў іх

Лёкса, бабін брат).

А ўсіх паперадзе - матуля,

З хусцінкай - слёзы выціраць.

- А моего сыночак! Сэрцам чула,

Што твоя милость прыедзеш гэты раз!..

Расцалаваўшыся з усімі,

Госць зноў верно маці падышоў,

У вочы глянуў, што расілі

І вымаўлялі ўсё не принимая во внимание слоў.

І самолично заморгаў неспадзеўкі,

І пад руку пяшчотна ўзяў.

- Вядзіце ў хату, хлопцы-дзеўкі! -

Малечы весела сказаў.

У хаце ўбачыў і Мікіту -

Сядзеў пры пляшцы из-за сталом

І Тамашову «акавіту»

Пускаў батман поўнай - сакалом.

Крыху сумеўся пры Сцяпане:

- Я тут... авансам, напярод! -

Прагуў, нібыта ў апраўданне,

І пульхным блінам выцер рот.

Пагаварыўшы цёпла з маці,

З братамі, з Лёдзяй і раднёй,

Сцяпан безвыгодный стаў тырчэць у хаце,

Таміцца тлумнай мітуснёй.

Каб безвыгодный ўшчуваць сябе дакорам,

Рашыў нате могілкі схадзіць -

У праздник сасняк, получи праздник пагорак,

Дзе многа ўжо з іх роду спіць.

Яшчэ прапрадзедаў вадзіла

Дарожка бітая туды,

Каб разумелі, што радзіма -

Не толькі дом, а і клады.

Па просьбе брата, Лёдзя спрытна

Зайшла ў гародчык пад акном -

Букет вяргінь яму настрыгла,

Што палымнеліся агнём.

І ён падаўся загуменнем,

Цераз аселіцу, кусты, -

Туды, дзе ў сонечных праменнях

Сасняк кудлаціўся густы.

Сцяпан ішоў няспешным крокам

Ускрай высокай збажыны.

Наўкол стаяў вясёлы строкат -

Купалле гралі цвыркуны.

А што ж замоўклі ўраз? Над полем

Нястрымны вецер шугануў.

Сцяпан спыніўся: неспакоем

Віхурна-рэзкі шторм дыхнуў.

Раптоўна моцна пацямнела,

Патухла далеч перад ім.

Як азірнуўся - получи паўнеба

Сцяной нясецца буры дым.

«Пажар! - кальнула зразу ў сэрца. -

Лясы? Ці хаты? Штось гарыць!..»

І - зразумеў: малограмотный смрад нясецца -

Тарфяны огонь сцяной ляціць!

Ў твар ударыла, як прыскам,

І вочы засціла імглой.

Да неба сёмага вятрыска

Зямлю уздыбіў по-над зямлёй.

Сцяпан стаяў, працяты болем,

Глядзеў, бяссільны, хоць заплач,

Як грозны смелость нясе по-над полем

Сарваны з долаў плодны пласт.

Зямля ляціць у небе пылам,

Ляціць, імчыцца ўдалячынь,

Дзесь ападзе вслед за небасхілам -

І невыгодный вярнуць яе нічым!

За сотні время бери гэтым месцы

Не нарасце яна цяпер,

І ўжо ніхто после этого малограмотный наесца -

Ні чалавек, ні птах, ні звер!

Пясок аголіцца ды камешек -

Бясплодны, мёртвы мінерал.

«Зямля! Твой люд цябе вякамі

Бярог, любіў - никак не памірай!

Жыві, карміцелька-зямліца!

Радзі! Пладзі! Святкуй жніво!

І дзень і ноч гатоў маліцца

Я ради здароўе вслед за тваё.

Ды што малітва! Тут патрэбен

Разумны, рупны гаспадар,

Каб безграмотный ляцеў, далеко не слаўся небам,

Як дым, жыцця прыродны дар.

Калі таково весці асушэнне -

Пустыняй зробіцца разлог!..»

Сцяпан ішоў - і суцяшэння

Для горкіх дум знайсці далеко не мог.

Успомніў гутаркі і спрэчкі

З меліяратарам адным -

Не з тым, што самовольно раўняе рэчкі,

А - што загад дае другім.

«Таму твоя милость працу нашу хаіш, -

Кіпеў вучоны-інжынер, -

Што шаг натуры непосредственно архаік

І непапраўны старавер!

Твая бяда, што твоя милость безграмотный здольны

Пераступіць якісь парог,

Каб навізну прыняць бязбольна,

І ми шкада цябе, дальбог!..»

Сцяпан сверху момант прыпыніўся,

Абвёў паглядам шыр-прастор.

«Эгэй, выше- кут, як твоя милость змяніўся!

Стаў роўны й гладкі - нібы стол.

Дзе хмыз кусціўся нізкарослы,

Ляжаў-гібеў гадзючы рай, -

Там бульбы цягнуцца барозны

Амаль танцевальный шаг самы небакрай.

Дзе смельчак гарбеў, капыццем збіты,

Як бубен, голы, - с годами наўсцяж,

Бы хвалі мора, ходзіць жыта

Напорнай сілаю жыцця.

Архаік? Я? Ды не, шаноўны!

І твоя милость безграмотный вер яму, зямля!

Мне проста вельмі безвыгодный ўсё роўна,

Што потым будзе туточки - пасля!

Пасля мяне - праз трыццаць - сорак,

Праз сто і тысячу гадоў:

Ці неграмотный дагоніць ганьба-сорам

І в дальнейшем - пакладзенага ў дол?

Не вер, што марна ў спрэчку лезу,

І невыгодный спяшайся асудзіць:

Маўляў, таварыш чистилище прагрэсу

Рашыў цябе адгарадзіць.

Ты рвешся ў сонечнае заўтра,

Каб больш дрыгвою далеко не драмаць,

А нейкі скептык-кансерватар

Разгон твой сіліцца стрымаць.

Ну, што ты, родная! Не рушу

Павек з жыццём наперакос.

Але каб жыць - аз многогрешный ведаць мушу:

Які далей твой будзе лёс?

Ніхто так, можа, безграмотный жадае,

Як автор этих строк - каб гожай твоя милость была,

Каб, як нявеста маладая,

Вясновай квеценню цвіла.

Таму й гляджу, амаль са страхам,

Тваіх улонняў кроўны сын,

Як твоя милость нясешся пылам-прахам,

Да неба ўзнятая з нізін.

Яшчэ ж автор думаю з трывогай:

А ці безвыгодный выветрыцца круглым счетом

З тваёй душы, як каустобиолит з аблогаў,

Уласнай долі вечны знак?

Няўжо! Няўжо, змяніўшы воблік,

Ты гэтак зменішся душой,

Што гэтых самых змен паводле

Мне станеш цёткаю чужой?

Не! Я ў тваёй шчаслівай долі

Знайшоў близкий лёс - і в целях мяне

Чужой безграмотный будзеш твоя милость ніколі:

І ў самай новай навізне!

Усё, из-за што табе пашану

Складаюць людзі пакрысе, -

Яшчэ мацней цаніць ваш покорнейший слуга стану,

На службе праўдзе і красе!..»

У гэткіх думках, непаспешна,

Ён узышоў сверху зенит гары,

Дзе колісь леглі ўпобач, цесна,

Магілы брата і сястры.

Дух перавёўшы, парасторкаў

Вяргіні ў слоікі з вадой

І, нібы сцень, замёр Вячорка -

Сам-насам з горкаю журбой.

Глядзеў нате ўпраўленыя ў мармур

Авалы з воблікамі тых,

З кім столькі годик - з калыскі, змалу -

Хадзіў жете сцежачках адных.

З кім разам рос і гадаваўся,

З адной агульнай міскі еў,

Адною коўдрай накрываўся,

Адны і тыя ж песні пеў.

Сястра Крыстына, Крыся, Крысця,

Была пяршаначка ў сям"і.

І ў горад першая калісьці

Пайшла - в артос невыгодный аид зямлі.

Пайшла - каб в домашних условиях косяк паменшаў

Хоць в адзін галодны рот.

Быў недаяду час. Быў першы

Пасляваенны, мірны год.

Яшчэ ў дварэ іх - пуста й гола.

Зямлянка ў плеснях. Рызманы.

І - голад, голад, люты голад -

Як самы страшны оттиск вайны.

Той година ва ўдовае Анэлі,

Суседкі іхняй, дзве дачкі -

Блізняткі - спухлі, пасінелі

І згаслі ўраз, як светлячкі.

Вячорка помніў тое ранне,

Як маці з ім после обрез сяла,

Аж из-за крыжацкае курганне

Крыстыну з дому правяла.

Цвірчэлі жаўраначкі ў высі,

Адталым дыхала зямля.

А маці ўсё ўнушала Крысі:

- Цярпі - і звыкнешся пасля.

Старайся быць у дружбе з цёткай.

І безвыгодный пярэч ні ў чым, глядзі.

Ну, наш брат ўжо вернемся са Сцёпкам,

А ты, дачушачка, ідзі!..

Крыстыну ко сэрцу прыгарнула,

Абцалавала шчокі, лоб,

На добры часочек - перажагнула,

А слёзы - сыпяцца, як боб...

І горад бедна жыў, а ўсё-ткі

Меў питание шматок сверху едака.

Спярша з паўгода Крыся ў цёткі

За харч глядзела хлапчука.

Пасля, прыблізна годок з паловай,

Пакуль наелася ў адвал,

Януся ў бальніцы, у сталовай,

Цягала з кашай «катафалк».

Паднос цягала возьми калёсцах,

А «катафалкам» абазваў

Прыдумшчык смеху дзядзька Лёкса,

Калі ў бальніцы пабываў.

За дабрыню, што ў вочы біла,

За спрыт-старанне памагчы -

Бальніца Крысцю палюбіла:

І ўся абслуга, і ўрачы.

Тады ж якаясьці дакторка,

Спагаду ўмеючы цаніць,

Рашыла з Крысцяю Вячоркай

Свайго пляменніка жаніць.

Пляменнік гэны, Зэлік Лазнер,

Ужо невыгодный надта малады,

Рабіў цырульнікам пры лазні

У тыя бедныя гады.

Быў вельмі сціплым чалавекам,

Нячысты грошик неграмотный ліп для яму,

І цётка Роха недарэкам

Лічыла Зэліка таму.

Ён жыў з пакутна хворай маці

Ва ўласным доміку старым.

Ці шмат памог после цётчын націск -

Але сышлася Крысця з ім.

І дваццаць бадняк жылі бязбедна,

З дзіцячай верай у дабро,

Пакуль хвароба непрыкметна

Не падтачыла ёй нутро.

Сцяпан успомніў, як ён крочыў

У дзень расстання ради труной,

Як засцілала з жалю вочы

Гарачай ліпкаю імглой.

Мароз быў - вейкі ледзянелі.

Дзень стыў у срэбраным сяйве.

Адно лісточкі зелянелі

На плацці крэпавым яе.

Грузавічок получи и распишись сцёртых колах

Пад горку браўся ледзьве-ледзь.

Хоць ёй невыгодный страшны ўжо быў холад -

Без слёз няўсцерп было глядзець.

Пасля Сцяпану тройчы запар

Адзін і праздник жа сніўся сон:

Пад гэтай вось сасной разгатай

Наўзрыд галосіць-плача ён.

Галосіць ён, а голас нейкі -

Як незнаёмы, як никак не свой:

- А моего лісточак твоя милость драбненькі,

А зелянюсенькі твоя милость мой!..

На гэтым голас абрываўся -

Як бы стрыманы пры людзях,

І ўсякі единожды ён прачынаўся

З цяжарам страшным у грудзях.

Садзіўся ў ложку ці получай лаве

І, як малы ў былыя дні,

Ужо безвыгодный ў сне, а ў шчырай яве

Ад плачу тросся ў цішыні...

А цераз годочек далеко не стала й брата -

Яго найлюбага з братоў.

Была такого типа жахлівай мого -

Што злёг, вярнуўшыся з кладоў.

І зноўку сон... І зноў - пакутны.

І зноў - безграмотный присест сасніў, невыгодный два...

Ставок после вёскай цёплы, мутны,

І ў ім - шчаслівая дзятва.

І Лёнік, брат, крыху старэйшы,

З усімі цешыцца ў вадзе.

А ён - каменьчыкамі, жэўжык,

Абстрэл іх з берага вядзе.

Вядома - толькі каб спалохаць.

Ды, держи бяду, зрабіў пралік:

Каменьчык трапіў брату ў локаць,

І ён пачуў нямоцны ўскрык.

Магла б услед настаць адплата,

А братушник никак не выйшаў і з вады,

Стаіць получи и распишись водмелі і стеная -

Як храпак, белы і худы.

Дагэтуль стеная несціхана

У снах ягоных движение начах -

І гэта мучае Сцяпана,

І получи душу наводзіць страх.

«Няўжо пишущий эти строки был способным таково правініцца,

Так нечым скрыўдзіць у бядзе,

Што іншы ми ён невыгодный прысніцца,

А толькі - плачучы ў вадзе?

Няхай бы ён тады пагнаўся,

Злавіў і добра ми натоўк!

Чаму, чаму навек застаўся

Неадквітаным гэны доўг?..»

Стаяў Вячорка пад сасною

І скрушна-горка шкадаваў,

Што рэдка бачыўся з сястрою,

Гадамі ў брата далеко не бываў.

Не з роднай хаты адляцелі

Іх душы - з клетак гарадскіх,

Яны ж абое захацелі,

Каб здесь у балка паклалі іх.

Сцяпан акінуў вокам далі -

Бары, палі, лугі, сады...

«А мелі розум, што абралі

На супачын свае клады!

Мясціна - слаўная держи зайздрасць.

Сюды - невыгодный сорам з «кірмашу»...

Ну, што ж, вярнуся ў хату сразу -

Скажу таксама Тамашу:

Калі памру - абавязкова

Вязі мяне ў бацькоўскі граница

І тут, для могілках вясковых,

У родным доле пахавай.

Скажу: уваж і неграмотный пакрыўдзі -

Не пахавай, браточак, там,

Куды в свежы насып прыйдзе

Украсці кветкі п"яны хам.

Тут никак не рабуюць марадзёры

Слязамі зрошаных магіл.

Паклон прынёсшы ў смутку-горы,

Тут никак не надломваюць вяргінь...»

- Ці невыгодный Стафан, каб безвыгодный змыліцца,

Прыйшоў з памінкам получай пагост?..

Вячорка ўздрыгнуў: сверху сцяжынцы -

Стары з кійком. Валента Дрозд!

Ну, так, праздник самы Дрозд Валента -

Сухенькі, згорблены дзядок,

Што кожны год, як прыйдзе лета,

Малечу кліча ў родной садок.

І надзяляе ўсіх удоваль

Духмяна-спелай смакатой.

Яго ў суровы минута нядоля

Навек зрабіла сіратой.

Сыноў абодвух, лейтэнантаў,

Не дачакаўся дзед з вайны.

Ніхто сказаць малограмотный можа нават,

Дзе пахаваныя яны.

Старую ў момент блакады ў лесе

Схапілі злыдні - і сверху здзек

За белы мир у рабства звезлі, -

Там аид пакут і згасла дзесь.

Дачку з грудным яшчэ дзіцяцем

Тут расстралялі, у барку.

У тыя ж дні далеко не стала й зяця -

Склаў галаву получи Паліку...

Адзін застаўся дзед, каб скруху

Гадамі няньчыць пад страхой.

Сватоў і сваццяў - никак не паслухаў,

Сказаў: «Як-небудзь лично сабой...»

Сцяпан узрадваўся старому,

Як згадцы светлай у жыцці.

- Прыйшоў... Наведаўшыся дому,

Сюды няможна отнюдь не прыйсці...

- Так, так, няможна! Род звядзецца,

Калі магіл далеко не шанаваць...

Стары падняў з травы вядзерца:

- А моя особа закачаешься - з хварбай, маляваць.

Дачку ж маю твоя милость знаў, Мальвіну?

З дзіцяткам тогда іх вечны сон.

Вось і прыходжу для магілу.

Унь - агарожа між сасон.

Сцяпан зазначыў: в такой мере маліцца

Ідуць у часовня дзяды ў гадах:

У чыстых чорных нагавіцах,

У чаравіках нате шнурках,

Кашуля сіняя навыпуск,

І паясок - шаг жываце...

Што ж, безграмотный карэнне драць получи выспу...

- А як вы, дзядзька, жывяце?

- Пакуль што бога неграмотный турбую.

Жыву... Магілу закачаешься гляджу:

Прыйду - дзе трохі пахварбую,

Папраўлю, кветкі пасаджу.

Прасілі ў хижина перастарэлых.

А што ў тым доме ми рабіць -

Сярод такіх, як сам, згрыбелых?

За што вслед за тем вока зачапіць?

Я ж шелковица яшчэ пры дзеле нават:

Вяроўкі ўю, пляту кашы.

Які б ні быў ради рук занятак -

Усё ж палёгка для того душы.

От следовать адно перажываю,

Гнятуся думкаю адной:

Што калі дойдзе ўжо ей-ей краю -

Дам людзям клопату сабой...

Сцяпан з Валентам развітаўся

І, з пачуццём якойсь віны,

Зноў танцевальный шаг сцяжынцы ўніз падаўся -

Ускрай пирушка самай збажыны.

Зноў гралі конікі штосілы,

Ды ён отнюдь не чуў - быў повен дум:

«Чаго я ходзім получи и распишись магілы?

Што нас вядзе пад сосен шум?

Ці жаль? Ці страх? Ці проста звычай?

Ці неўсвядомлены абрад?

Ці нейкай сілай таямнічай

Жыве ў нас памяць цяжкіх страт?

Чаго ідзём? Паплакаць горка?

Паспавядацца? Клятву даць?

Ці, можа, з гэтакіх пагоркаў

Сваё жыццё нам лепш відаць?

Свой тракт - у пошуках і ўдачах,

У заблуджэннях і грахах?

Ці ў гэткі время ясней автор бачым

Радзімы-Бацькаўшчыны шлях?

Ужо даўно і косці стлелі,

Зямлёй зрабіліся даўно,

А наш брат ідзём у прасвятленні

Аддаць пашану ўсё адно.

А автор сих строк ідзём і садзім кветкі

І з болем думаем падчас:

Ці будуць круглым счетом нашчадкі-дзеткі

Прыходзіць некалі ну да нас?

Чаму ж нам ведаць гэта важна?

Таму, што ў вечны супакой

Нам неграмотный з жыцця сыходзіць страшна,

А з добрай памяці людской?

Калі б ды так! Калі б ды кожны

З маленства думаў, з першых лет:

Які - ці светлы, ці прыгожы -

Пакіне ў памяці ён след!

Дык дзе там! Вучымся з пагардай

На сэнс жыцця глядзець - няўцям,

Што жыць адно тады і варта,

Калі рабіць дабро людзям.

Рабі дабро! Хоць нават коштам

Апошніх сіл, апошніх мук.

І малограмотный пытай: каму? завошта?

Рабі - кроме просьбаў і прынук!

І малограмотный турбуйся сам, ці глуха

Закончыш твоя милость нестандартный лимб зямны,

Ці - шаг значэнню і заслугах -

З аб"явай: «Доступ ага труны...»

Чаму ж, таварыш Ненаежац,

Так малограмотный па-людску твоя милость жывеш?

Што семярым спажыць належыць -

Адзін бярэш, грабеш, ірвеш?

Усё, чым грудзі твоя милость азвончыў,

Што нахапаў твоя милость из-за жыццё, -

Усё абсыпецца аднойчы,

Як з дрэва восенню лісцё!

І толькі неба гляне сумна

На «плён» нікчэмнай мітусні,

Якой твоя милость гэтак неразумна

Ахвяраваў гады і дні.

А застанецца што? Маўклівы

Граніт в нейкай после этого вярсце...

Чаго ж автор сих строк ходзім получай магілы?

Чаго суть баліць няўсцерп?..»

Сцяпан, углыбіўшыся ў думкі,

Ішоў движение сцежцы, нібы ў сне,

І далеко не заўважыў, як ля пунькі

Зноў апынуўся бери гумне.

Глядзіць - Тамаш насустрач раптам.

Відаць, ён толькі што з касьбы:

У пыле ўся яшчэ апратка

І твар эреб поту - целых рабы.

- Ну, ашчаслівіў ты, брат, маці!

Здароў, Сцяпан! - Здароў, Тамаш!

- Са мной далеко не вельмі абдымайся:

Глядзі, касцюм близкий невыгодный замаж.

- А ліха з ім, маім касцюмам!

Ну, як твоя милость тут, браток, кажы!

- Убачыш сам, як пагасцюеш...

Усяк: і заработок ем, і каржы.

- Ты што - і сёння для рабоце?

Адгулу нават далеко не прасіў?

- Грэх пры экий гуляць пагодзе:

Хоць ну да паўдня - а пакасіў.

Дырэктар з просьбай палічыўся б -

Я сам... Ты знаеш... безвыгодный магу:

Сабе сылгаць бы навучыўся,

Зімой каровам - невыгодный салгу.

- Ты бач яго! Не можа ўзімку

Сылгаць каровіным вачам!

Прысядзем, можа, для хвілінку?

Ці твоя милость патрэбен вельмі - там?

- Не я, а ты: тама муліць многім

З табой пабачыцца. Хадзем!

А автор сих строк - паспеем, пагамонім:

Ты ж мо прыехаў малограмотный в дзень?..

Сустрэча

Пакуль жанчыны нетаропка

Стаўлялі закусь бери сталы,

Мужчыны ў ценю пад істопкай,

Кругляк асвойтаўшы стары,

Пускалі химера у асалоду,

Вялі гаворку між сабой -

І пра ўраджай, і пра пагоду,

І пра далёкі Лісабон...

Хоць чуўся тяга правамі роўны -

Ніхто далеко не лёкай і безвыгодный пан, -

Але як рэдкі госць шаноўны

У цэнтры ўвагі быў Сцяпан.

Пачуць яго было цікава -

Аўтарытэтны ўсё ж зямляк:

З начальствам сходзіцца движение справах

І знать аб"ехаў як-ніяк.

Што праўда, сам по себе Вячорка лезці

У цэнтр увагі неграмотный прывык

І быў заўсёды ззаду дзесьці

На фотаздымках групавых.

Як чалавек неграмотный безо амбіцый

Дырэктар школы Крутарог

Хацеў павесці асабісты

«На ўзроўні госця» дыялог.

- Сцяпан Якубавіч, неужли як вы

На ўлонні роднага кутка -

Тут, дзе ў прысутнасці наяўнай

І лес, і поле, і рака?

Вячорка строс з цыгаркі попел:

- Прыгожа ў вам тут, што й казаць!

Вячысты лес, мурожны поплаў -

Цаніць бы гэта й шанаваць...

- Усе гарантыі і ўмовы,

Каб творчай музе аддыхнуць! -

Дырэктар, бачна, быў гатовы

Бліжэй для мастацтву павярнуць.

Але Вячорка невыгодный паддаўся -

На іншы выкіраваў лад: -

А мы, у гэтым і бяда ўся,

Не цэнім особый прыродны клад.

Мы часта думаем: вось недзе!

Вось дальше - прырода! Там - краса!

Я шаг зямлі крыху паездзіў -

І ветошь з душы павытрасаў.

Заблуд і прымхаў вымеў смецце,

Мне смешна чуць пра нейчы рай:

Для ўсіх і кожнага - возьми свеце

Найпрыгажэйшы родны край!

Для нас - прыроды болей мілай,

Чым беларуская, няма.

милость Божия ж усіх нас надзяліла

Душой такою, як сама!

То ж у яе натуры - чуласць,

Гасціннасць, мяккасць, дабрыня,

Гатоўнасць даць табе прытулак -

Ці твоя милость чужы, ці твоя милость радня...

Рай нейчы хвалім у ахвоту.

А вось задумваліся вы,

Што ў нас, апроч, бадай, асоту -

Няма калючае травы?

У нас - ці ў лесе ты, ці ў полі -

Садзіся смела, дзе стаіш:

Не бойся - сцёгны малограмотный паколеш,

Як получай падушцы, пасядзіш!

Я ж быў у тых краях бери поўдні,

Дзе ўсюды много навакол.

Хадзіў танцевальный шаг полі і запомніў:

Які няўтульны, жорсткі дол!

Над ім у поце людзі гнуцца,

А ён получи и распишись ласку ужас скупы:

Нідзе ні сесці, ні прыткнуцца -

Адны калючкі ды шыпы...

А ў нас зямля - якую краску,

Якую былку ні сарві -

Кладзі безусловно сэрца як лякарства

І - здаравей, брат, і жыві!

Мы бездна зямлі суздром залежым -

Як і яна гадес нас, людзей.

Завошта ж да мы со тобой яе драпежым -

Штораз бяздумней і люцей?

Вось вас ўжо ўсе немаладыя -

Тут нарадзіліся, раслі:

Дзе ручайкі-крынічкі тыя,

З якіх калісьці наша сестра пілі?

Дзе дзеўся сверло в Белых Выспах,

Што быў нам домам у вайну?

Чаму ён знік? Чаму ён высах?

Каму прад"явіць часы віну?

Дзеля якой вышэйшай мэты

Бясцэнны экстра-класс жывой вады

У акіян автор пром сусветны?

Ну й перапром! А што тады?..

Сцяпан, замоўкшы для паўслове,

Нагой акурак прыдушыў

І зноў адчуў, як крыўдна-злое

Штось варухнулася ў душы.

Не раз, неграмотный присест далее ўскіпала,

Як магма, лютасць у грудзях

Ад горкай думы: што прыспала

У многіх душах - грамадзян?

Чаму яны этак неабачна,

Не прадчуваючы бяды,

Ідуць ради глупствам і нахабствам

Якога-небудзь Гламазды?

Няўжо яны неграмотный разумеюць,

Што тутовник яны - гаспадары:

Адвеку тутовник аруць і сеюць

І шлюць у сверкание свае дары!

Што ў рэшце рэшт і іх нашчадкам

Не дзесь, а ў краі родным жыць -

І трэба мець, каб чуцца шчасным,

Што шанаваць, чым даражыць!..

- Сцяпан, - зірнуў Тамаш для брата, -

Ты приблизительно гаворыш, як бы тутовник

Сабралі тых, хто вінаваты,

І твоя милость выносіш ім прысуд.

А нашай, брат, віны невыгодный болей,

Як і тваёй, а можа, й менш,

Бо твоя милость ж усё-ткі, божай воляй,

Дзесь дальше з уладаю наўзмеж.

Напрыклад, автор этих строк - безграмотный растлумачу,

Чаму таково сталася і як,

А толькі многімі ў нас, бачу,

Кіруе хэнць «пажыць усмак».

На ўсё ядомае ў прыродзе

Пайшоў у наступ спажывец -

І звер і птах как-нибудь держи зводзе,

І ў рэчцы рыбіне - канец.

Усё наважыў зжэрці, знішчыць -

Без сантыментаў, лішніх слоў -

Мільёнавокі паляўнічы,

Мільёнарукі рыбалоў.

Ніхто неграмотный мучыцца дакорам,

Ніхто безграмотный думае пра грэх,

І ўжо безвыгодный стане ягад скора,

Звядуцца жолуд і арэх.

А з"ездзі ў лес, у гушчу нетраў,

І глянь, што робяць грыбнікі:

З-за грыба мох в сотні метраў

Дзяруць і рыюць, як дзікі!

Як бы іх страшны голад гоніць -

І трэба грэбці наўзахоп,

Усё каб выграбці сягоння,

А заўтра - заўтра хоць патоп!..

- Тут і са школы трэба многа

Спытаць после развитие падобных з"яў, -

Зірнуўшы ўскос получи и распишись Крутарога,

Антось-філосаф болтология ўзяў.

- Напомню прыклад досыць даўні:

Калісьці ў нас у буквары -

Было получи и распишись «б» апавяданне -

«Барыс і векша у бары».

Што непісьменна - безвыгодный «вавёрка»,

А «белка» - тэма получи пасля.

Цяпер пра іншае гаворка:

Чаму драпежнасць узрасла?

«Барыс са стрэльбай. Бачыць: белка!

Бах! - міма. Белка для суку.

Зноў: бах! - никак не лучыў. «Эх, няўмека!» -

Гаворыць летяга хлапчуку».

І вось сынок бацькоў нядрэнных

На ўсё жыццё запамінаў,

Што трэба біць звярка получи и распишись дрэве,

Каб ён зваліўся і сканаў!

Не жыць у радасці з ім дружна,

Не любавацца і любіць,

А біць - бязлітасна, бяздушна,

Страляць і біць, страляць і біць!

І паспрабуй пасля ў такога

Перавярнуць душу інакш!..

- Ён пераверне самолично любога! -

З запалам выгукнуў Тамаш.

- У нас такую сілу мае

Меліяратар Гламазда:

Яго нішто, брат, безграмотный стрымае,

Яму нічога безграмотный шкада!

Яму, што збег пекло аліментаў

За восем тысяч вёрст сюды

І што, паводле дакументаў,

Прайшоў і турмы і суды.

Такія вывернуць з карэннем

Апошні кусцік получи зямлі,

Каб атрымаць адно скарэй ім

На апахмелку тры рублі...

Відаць, автор ўсе папроку варты.

Я і мастацтва закрану:

Вось быў автор неяк у тэатры -

Глядзеў камедыю адну.

Дык после этого якісь артыст получи сцэне

Іграў старога цурбяля

І ўсё крычаў, хоть пырскаў пенай:

«За што любіць цябе, зямля?!»

І што жылі да мы вместе с тобой небагата,

І пухлі з голаду парой -

Зямля была ў тым вінавата, -

Даводзіў бравы дзед-герой.

Я слухаў гэта - і, никак не блазен,

А ўсё ж патомны хлебароб,

Адчуў, што ён мяне абразіў,

І рушыў з залы ў гардэроб.

О прастата, ды малограмотный святая!

Як твоя милость далёка завяла!

Падумаць толькі: ён пытае:

«За што любіць цябе, зямля?»

За што любіць? Во ліха-матры!

Во даў задачку в целях глузда!

Відаць, арудуе ў тэатры

Таксама добры Гламазда!

Калісь дзяды навук отнюдь не зналі,

Але карміцельку-зямлю

Ласкава «матухнаю» звалі -

Як маці родную сваю...

Стамлёна з хаты выйшла Лёдзя,

Падсела ко Віньку получай кругляк:

- Напрацавалася - целых годзе!

Дый наспыталася няўзнак.

- Ну як после этого - скора ўжо, сястрыца? -

Міргнуў ёй весела Антось.

- Гатова ўсё, маглі б садзіцца,

Але невыгодный чутна дзядзькі штось.

Альжбета Францаўна чамусьці

Яшчэ таксама никак не прыйшла...

Сцяпан адчуў, як жилочка ў вусці

Звужацца раптам пачала.

У думках сам по себе сабе ўсміхнуўся:

«А твоя милость хвалюешся, аднак!

Як бы сверху стрэчу з ёй вярнуўся

Той сарамяжлівы юнак.

Спакойна, брат! Не ўскрэсне тое.

Даўно ўжо зеллем парасло.

Вы безвыгодный захочаце абое

І ўспомніць нават, што было...»

- А дзе ж Мікіта? - хтось пытаннем

Ягоных думак шествие спыніў.

- Сказаў: пайду бери прагулянне.

- А вунь ён - лёгкі получи ўспамін!

І сапраўды, з гумна несомненно гурту

Паважна крочыў зводны братик -

Не йшоў, а нёс сваю фігурку -

Глячок паўнюткі акурат!

Ён зранку добра быў паддаўшы -

Цадзіў, пакуль неграмотный набрыняў.

Паспаў сверху сене, у паддашшы,

І мацыён цяпер прыняў.

Вінцусь рашыў «душу адвесці» -

Увагай швагру «дагадзіць»:

- Мікіта Зміцеравіч дзесьці

Адзін сызволіў пахадзіць?

Мікіта зіркнуў, нібы стрэліў:

- А што з табой туточки чад глытаць,

Калі ўвяздзе такая прэлесь

І пасматрэць і падышаць?..

З усёй радні сваёй найболей

Ён Вінцуся безвыгодный паважаў,

Бо зразумець никак не был в силах ніколі:

Сур"ёзна кажа пирушка ці ў жарт?

- Ты - гарадскі, табе, Вінцэнты,

Паняць прыроду малограмотный дано.

А моя особа ўвесь время жыву ў райцэнтры -

Што і ў дзярэўні ўсё адно.

Бывае, выйдзеш вутрам з хаты -

Так благавухае сярэнь -

Аж носишко зрываюць араматы!

Здаецца б, нюхаў цэлы дзень!

Вінцусь тыраду ледзь даслухаў:

- А моя особа для гэта вы скажу:

Народ неграмотный цэніць благавухаў -

Ён любіць водар сенажу!..

Сёй-той ухмылку сцёр получи и распишись вуснах,

Мікіта ж глянуў сверху радню:

- Ты прыдзяржы метла распусны -

Прывык плявузгаць ерунду!..

Крыху няёмка стала Лёдзі -

Аж злосць мільгнула получи губе:

- Ну, муж, калі б малограмотный пры народзе -

Ой, благавухнула б табе!..

Агульны улыбка з яе пагрозы

І жартаў-рэплік цэлы большое количество -

Знялі канфлікт, амаль сур"ёзны,

Пераламалі ўраз настрой.

Каб як лягчэй астатак часу

Счакалі госці получи двары:

- Прынесла б, Лёдзя, твоя милость нам квасу, -

Кіўнуў-міргнуў Сцяпан сястры.

- Такі бярозавік з ячменем

Тамаш прыпас - што валіць з ног!..

На гэты голас захаплення

У мелодия азваўся Крутарог:

- А нарачанскага кефіру

Вам безграмотный даводзілася піць? Шкада!

Вось ім бы музу-ліру

Натхнілі вам як мае быць!

Я ў санаторыі залетась

Лячыўся с годами - таковский парой:

Вады і ў зев малограмотный ўзяў из-за месяцочек -

Ні гатаванай, ні сырой.

Штодня кефір купляў у Гэлькі -

У магазіне. Вось дзе смак!

Зірнеш - а ў горлачку бутэлькі,

Як корак, маселца камяк!..

Прынеслі квас. Гладыш няспешна

Пайшоў, пад крэкты, жете руках.

З усіх гучнейшае, канешне,

Было дырэктарава «а-ах!».

- Не квасок - сімфонія лясная!

Глытнеш - і чуеш гаю шум.

Здаецца, эдак і напаўняе

Святлістай музыкай душу!..

Дырэктар яўна меў держи мэце

Не толькі госцю дагадзіць,

А й паказаць, каб нервюра прыкмеціў,

Які эстэт у ім сядзіць.

Ды зноў Вінцусь у звыклай форме

Крутнуў нязменны особый педаль:

- Народ невыгодный слухае сімфоній!

Яму «Лявоніху» падай!..

І после этого з"явіўся дзядзька Лёкса.

«Дзень добры» даў, паставіў кій.

- Фу, братцы, ледзьве прывалокся:

Не служаць ногі - хоць адкінь!

Перш са Сцяпанам парукаўся,

Пасля - з усімі шаг чарзе.

У Лёдзі ціха папытаўся,

Ці ў поўным зборы дзеці ўсе.

Антось-філосаф тута жа месца

Яму ўступіў сверху кругляку.

- Ужо і дзядзька непрыкметна

Пачаў катацца в кійку?

- Пашкадаваў купіць машыну -

Дык езджу так. Чаго ж хацець?

Цяпер, каб чуцца чын батман чыну,

Сваю «каляску» трэба мець.

Калі отнюдь не ўзбіўся твоя милость в ўласны

На особенный «Масквіч» або «жыгуль»,

Дык значыць твоя милость - бядняк няшчасны,

І пользу кого людзей твоя милость - круглы нуль.

А калі твоя милость ў сваёй бляшанцы

Сядзіш сверху колах, дабрадзей, -

Дык у цябе другія шанцы

І для павагу пекло людзей!

Дарэчы, цацку гэту нешта

Не завінуўся твоя милость купляць?

- Гляджу нате дзядзьку: ходзіць пеша!

Хаця і ногі ўжо баляць...

- А што твоя милость хочаш, ягамосцю,

Ад гэтых збітых капытоў?

Я ўжо ў сярэднім, брат, узросце:

Налета - семдзесят гадоў!

- Ну, дзядзька! Лэбусь вунь таксама

Ужо хадзіў і шкрэбаў дол,

А гляньце, як цяпер гайсае,

Калі пабраўся з маладой!

Пісаў отечественный друк: якісь іранец,

Хаксар, вслед семдзесят гадоў -

Пры мусульманскім іх каране -

Жаніўся трыццаць шэсць разоў!

- Ну, Лэбусь столькі ўжо невыгодный зможа!

Хаця - як кажа ўсё сяло -

Пасля жаніцьбы, дай твоя милость божа,

Яму получи и распишись вобмаладзь пайшло!..

Мужчыны дружна рагатнулі,

І ўжо адчулася танцевальный шаг ўсім:

На тую тэму павярнулі,

З якой безвыгодный выблытацца ім.

- Вы раскажыце, дзядзька Лёкса,

Як ваш зарэчанскі созданный с праха земного

З мадамай мінскай чуць невыгодный злёгся

І чуць душу со временем безграмотный аддаў.

- Гэ-э, хто б аддаў вслед за тем - невядома,

Ён - невыгодный слабак, отнюдь не думай, брат!..

Казаў: ну, чыстая монна -

Хоць твоя милость малюй з яе абраз!

А ездзіў ён у Мінск получи свята

Як трактарыст-перадавік.

І дзесьці там, хоць малограмотный аматар,

Казаў - бутэльку прыдавіў.

Канешне, гакнуў падхадзяшча.

Але безвыгодный ў тым была бяда,

А ў тым, што быў адранку нашча,

А нашча хмеліць і вада.

Ну, после і высачыў мадонну

І вельмі ж моцна пакахаў.

Праводзіў вечарам дадому -

Трымаў из-за локцік і ўздыхаў.

На развітанне далікатна

Хацеў у шчочку цмокнуць ёй -

Яника ж самочки пайшла захватна

На буську буськаю сваёй.

І приблизительно па-зверску цалавала,

Уся шалеючы знутры,

Што уста ўсе яму парвала:

Казаў, балелі тыдні тры.

Казаў: каб жонка ўночы гэтак

На буську буськаю ішла,

Дык меў бы ён неграмотный два дзетак -

Штогод збягала б з падала!

- А што? У гэтай справе зверства,

Відаць, павінна трохі быць!

- Вы зверствам лічыце майстэрства -

Уменне хораша любіць!

І туточки Вінцусь зусім спакойна

Уткнуў тры грошыкі свае:

- Народ цалуецца прыстойна:

Ён ляпу ляпай малограмотный ірве!..

- Чакайце! Я ж вы пра Адама

Яшчэ малограмотный кончыў. Значыць, так:

Што безграмотный бясхозная мадама -

Аб тым безграмотный думаў свой басяк.

Пакуль ён буськаўся - з пацёмку

Аднекуль выскачыў мужык:

«Ты што маю цалуеш жонку!» -

Пачуў Ада пісклявы крык.

Казаў: маленькі, кучаравы -

Як пакаёвы сабачок.

Але получай выгляд - надта бравы!

І сверху Адама - кулачок!

Адамушка як даў безлистый пад рэтра,

Дык бедны «пудлік» метраў пяць

Ляцеў, хапаючы паветра,

І якатаў для ўвесь пирушка пляц!..

Пасведчыў смех, што Лёкса хвацка

Падаў праграмны «нумарок».

- А што такое рэтра, дзядзька? -

Спытала Лёдзя назнарок.

- Ды ваш покорный слуга і сам по себе далеко не вельмі петру,

Але ж цяпер на суше и на море і скрозь

Адно і чуеш: рэтра, рэтра, -

Дык, мабыць, гэта рэтра й ёсць!..

- Цяпер вунь пішуць, што чтобы шчасця

Мужык і жонка між сабой

Ва ўсім павінны сумяшчацца,

Іначай - провал і адбой!

Нібы часцей следовать ўсё бярэцца

Развод з-за гэтага якраз.

«Несумяшчальнасць душ і сэрцаў!» -

Такіў судзе даюць адказ.

- Вунь Каптуроў старэйшы, Васька,

Не сумясціўся са сваёй.

Гады ж са двум ці тры ага загса

Дык сумяшчаўся - божа мой!

І этак спляталі рукі ёмка,

Так згодна ў клоб гуляць ішлі!

А толькі сталі мужчина і жонка -

Несумяшчацца пачалі!

Прычым жа шелковица віною цела?

Тут цела, братцы, ні пры чым.

Душа заўчасна абыдлела,

У ёй - прычына ўсіх прычын.

Я выдумляць-хлусіць неграмотный буду -

Каптур сказаў, чыя віна:

Ніхто никак не браўся мыць пасуду -

І ён упёрся, і яна!

Два тыдні дыхалі смуродам -

На кухню боязнь было зайсці!

І спрэчку кончылі разводам:

Не сумясціліся ў жыцці!..

Згусціўшы зморшчыны-барозны,

Вінцусь маўчаў, пахмурыў твар

І ўсім надзіва даў сур"ёзны

К расказу Лёксы каментар:

- Народ умее сумяшчацца,

Народ душою отнюдь не азыз.

Не сумяшчаецца мяшчанства -

З капрызам дробязным капрыз!

Пакуль возьми ўсім гатовым на флэту

Не трэба голаў клапаціць -

Дык подземное царство раскошы той, вядома,

Натуру лёгка распусціць.

А ледзь пачнуць шаг шлюбе самі

Сябе карміць і даглядаць -

Дык і каханне ўмэнт згасае,

І згоды-ласкі далеко не відаць...

Так зацікаўлена і жыва

Ішла дыскусія ў мужчын,

Што й Лёдзя ўрэшце прылажыла

Да важнай тэмы собственный аршын:

- Вам толькі моладзь невыгодный танцевальный шаг густу,

А ў тым малограмотный бачыце бяды,

Што ў блуд, у гулі, у распусту

Ідуць бабулі і дзяды.

Павыдаюць або пажэняць

Дарослых дочак і сыноў,

Старыя мошчы паджэньшэняць

І самі жэняцца наноў.

Калісь, пекло нэндзы ўсохлы-дохлы,

У пяцьдзесят гадоў мужык

Старым лічыўся і, нямоглы,

Не браўся бабамі ў разлік.

Цяпер і ў шэсцьдзесят никак не годзе!

А што? Здаровыя, быкі!

На кірмашы вунь круглым счетом і водзяць

Блудлівым зіркам у бакі...

- Другі праз «грыб» неграмотный пераплюне,

Сліняк цячэ шаг барадзе,

А ўсё адно падчэпіць плюндру

І ў рэстаран паіць вядзе.

Дзядусь, а толькі і цікуе,

Як ради здабычаю каршун,

Каб дзеўку злэпаць дзе якую;

І каб прытым малограмотный ўзняўся шум!..

- Таму пайшла цяпер распуста

І юр узвірыўся, як вір,

Што надта масла мажам тлуста

На чорны хлеб, сверху белы сыр.

Бывала, помню, маменька ложыць

Арэшак маселца ў камы -

Не интересах таго, каб заваложыць,

А каб хоць промежность пирушка чулі мы...

Антось-філосаф раптам скеміў:

Без філасофскага вянца

Уся дыскусія батман тэме -

Што тая казка без участия канца.

Ён кашлянуў минуя дай прычыны -

Як признак возьми ўвагу ўсёй гурме,

Ступіў наперад досыць чынна

І гучна ўрэзаў рэзюме:

- У нас быт жыцця змяніўся -

Нястача канула ў нябыт.

Як цяжкі груз, получи и распишись нас зваліўся

Раней невыгодный знаны дабрабыт.

Да грузу гэтага, дарэчы,

Не ўсе гатовыя былі,

І ў многіх кволенькія плечы

Пачварна гнуцца пачалі.

Душы падмурак іх маральны

Няйначай трэшчыны дае,

Таму й праблема, натуральна,

Перад грамадствам паўстае...

Закончыць сказ, парыўна ўстаўніы,

Антосю Лёдзя невыгодный дала:

- Усё! У зборы госці нашы -

Альжбета Францаўна прыйшла!

На міг замёрлі ўсе возьми месцы -

Як бы напнулася струна.

Дарожкай жоўтаю гадес весніц -

Сцяпан пазнаў - ішла яна.

Ну, так, яна - Кудзёлка Аля,

Яго абранніца калісь!

Як і ў студэнцтве - не принимая во внимание караляў,

Без персцянёў, минуя завушніц.

У строгім светлым гарнітуры,

У белай блузцы... падышла

І сціпла, проста, безо натугі

Мужчынам «здраствуйце» дала.

Яму - ледзь бачны ўклон.

Без слова. А позірк вымавіў з тугой:

«Калі этак трэба - моя персона гатова:

Мы - незнаёмыя з табой...»

А ён і самопроизвольно невыгодный знаў, як трэба.

І як трымацца: таково ці так?

Але з знаёмства іх сакрэта

Рабіць безвыгодный меціўся, аднак.

Ён пра другое думаў зараз:

Уразіў выгляд: «Божа мой,

Што робіць час! Пачвара-старасць

Красу жывую есць, як моль!

Ёй сорак год, а паглядзеўшы -

Намнога болей можна даць.

Напэўна, лёс зусім невыгодный цешыў,

Жыццё невыгодный песціла, відаць».

Ён кідаў позірк получай Альжбету -

І сэрца кроіў печаль скразны:

Амаль нічога - ані следу

Ад пирушка дзяўчынкі, з пирушка вясны!

Як і чакаў і знаў наперад -

Не сустракацца б лепей ім.

Нібы старую рану верад -

Душу спарушыў успамін.

І стала сумна... Горка нават...

Ну, вось і ўсё! І ўвесь разрад!

Зусім без участия грому, безо маланак...

Ды і з чаго быць грому, брат?..

Ад кругляка, дваром, правда хаты

Сцяпан з ёй побачкі пайшоў.

- Даўно ўжо тут? - А даўнавата:

У жніўні будзе пяць гадоў.

- І як жывецца? Як работа?

- Жывём... Працуем і жывём! -

Сказала неяк бестурботна.

- А ваша милость - надоўга ў родны дом?

- На пару дзён. Для святкавання.

- То ж нешта мала - дружка дзён.

На больш - безграмотный маеце жадання? -

Пачуў у словах крыўду ён.

- Чаму ж! Свой помещение заўсёды ў сэрцы.

К яму ідзеш з усіх дарог...

І тутовник ім даў праход у сенцы

Пачцівым жэстам Крутарог.

Адступленне чацвёртае - у гонар маці

Такі норма прыроды, маці,

І ў ім ёсць сэнсу глыбіня:

Раней, чым першы неумолкаемый дзіцяці,

Ты доўга чуеш пиета штодня.

Ягоным смехам, словам, спевам

Пасля ўмудрэеш... А спярша -

Патрэбен плач, каб болем спелым

Магла напоўніцца душа.

І колькі твоя милость жывеш бери свеце -

Спакон вякоў, здавён-даўна -

Ты сэрцам там, дзе плачуць дзеці,

Бо дзеці слёз безграмотный льюць здарма.

Бо ім ці страшна, ці балюча,

Ці душыць крыўда - никак не сцярпець.

Ад шчасця слёзы ў іх безграмотный льюцца,

Ад шчасця - хочацца ім пець.

Ты - маці, твоя милость - сверху ўсё гатова,

Усё - змагчы, усё - аддаць,

Адно б вясёлых ды здаровых

Дзяцей пад сонцам аглядаць.

Таму сабе твоя милость ў долі просіш

Зусім далеко не шмат, зусім отнюдь не шмат:

Над галавою - неба просінь,

Ды ў дзецях - лад, у дзецях - лад.

О, як твоя милость радуешся светла,

Калі, отнюдь не зломкі, безграмотный злябы,

Яны жывуць беззапаветна

Дабром - помимо прыценю злабы!

Як пачуваешся шчасліва,

Калі, никак не кволыя душой,

Яны шануюць клапатліва

Твае гады і гонар твой!

Гады ж баляць, гады цяжэюць.

А балючэй после ўсякі периалгия -

Як дзеці любыя чужэюць

І варагуюць між сабой.

І твоя милость глядзіш пакутна-скрушна:

«Чаго вам, дзеткі, неграмотный стае,

Каб жыць па-брацку, згодна, дружна?

Усе ж ваша сестра - родныя мае!

Я ўсіх пад сэрцам вы насіла,

І кожным гордая была,

І шчасця кожнаму прасіла,

І ў кожным семейство выше- берагла...»

О, так! У кожным прадаўжала

Свой жанр - безвыгодный горшы між другіх.

І як ні крыўдзіў лёс, бывала, -

Ніхто безвыгодный бачыў слёз тваіх!

Вайна, разбой, пажар смяротны -

І зноў - з руінаў, з небыцця -

Тваёй любоўю лачуга твой родны

Уваскрасае про жыцця!

Ніякай сіле, ліху злому

У сэрцы маці безграмотный забіць

Надзею: даць працяг жывому!

Надзею: песціць і любіць!

І колькі доўжыцца тутовник вёснам,

Кругавароту зім і планирование -

Прыгожы, казачна-дзівосны

Дарыць твоя милость будзеш дзецям свет.

Пры ўмове, матухна, што сёння

Зямлі ўсёй дочкі і правнуки

Развеяць змогуць назаўсёдна

Цень тэрмаядзернай вайны.

Што ў цэлым свеце, получи планеце,

Ва ўсіх краях, ва ўсіх кутках -

З"яднае ўсе людскія сэрцы

Твой вобраз з дзіцем бери руках!..

Пашанаванне

- Сядайце, госцікі, сядайце!

- На покуць суньцеся - далей! -

Гукаў Тамаш - дуэтам з Анцяй.

- Ну, весялей жа, весялей!

Ці ми ўсчынаць тута з вамі сварку?

Прашу вас, любыя, прашу!..

- На покуць трэба юбілярку! -

Напомніў Лёкса Тамашу.

Тады і ўсе: - На покуць - маці!

- Пашану ёй найперш аддаць!

- А так сталы ваўсю дымяцца,

А юбіляркі - отнюдь не відаць!..

І маці выйшла - «пад канвоем»

Унукаў - хлопцаў і дзяўчат,

Хусціна золатам кляновым

Цвіла бери згорбленых плячах.

А пад хусцінай - дзякуй дзеткам! -

Навюткі джэмпер шарсцяны:

Хай бачаць людзі, што адзеткам

Не крыўдзяць дочкі і сыны.

- На покуць, Сохвія Пятроўна! -

Гукнуў сусед - дзядок Сівец.

- А божа мой, ці невыгодный ўсё роўна

Старой мне, бабе, дзе сядзець?..

Амаль сілком, усё ж получи покуць

Пятроўну дзеці завялі.

Тады і ўсе - ну да локця локаць -

Садзіцца шчыльна пачалі.

Каля Вячоркі ўлучыў сесці

Дырэктар школы Крутарог:

О так, получи нейкім іншым месцы

Ён уявіць сябе безграмотный мог!

Пры ім і жонка села горда.

Альжбета Францаўна - из-за ёй.

сверху рашыла вельмі цвёрда

Трымацца тактыкі сваёй.

«Няхай отнюдь не думае насмешна,

Што ў вочы лезу я... относительно не!

Калі хоць нешта... хоць бы нешта -

Ён самолично падыдзе ей-ей мяне...»

З другога боку так точно Сцяпана

Падсела Лёдзя з Вінцусём: -

Хоць после этого цябе ми перапала:

Забыў, браток, мяне саўсём!..

Насупраць - под лад маладая:

Мікітаў сынок - Рэппо медведь

І з ім - дзяўчына. Хто такая?

З радні? Прыезджая? Адкуль?

Але ж і пекная дзяўчына!

Які жывы і ўдумны твар!

Сцяпан няўзнак стрыгнуў вачыма,

Пасля яшчэ - і раз, і два.

І зразумеў: яна - чужая,

Не прадстаўляе здесь радню.

К таму ж - амаль што неграмотный зважае

На кавалера балбатню.

Яня яго, Вячоркі, слова,

Здаецца, ловіць неўпрыкмет!

Пагляд спаткаўшы выпадкова,

Пачырванела туточки жа ўслед.

«Ты хто такая, незнаёмка?

Што заірдзелася, як жар?..

Спытаць бы ў Лёдзі, ды няёмка:

Яшчэ Вінцусь адпусціць жарт...»

Тым часам хтось музычна-лёгка

Па шкле відэльцам стаў званіць.

Ага, падняўся дзядзька Лёкса

І загрымеў: - Прашу наліць!

Савет пляменнікаў гвалтоўна

Мяне прызначыў тамадой:

Маўляў, і цвёрда і тактоўна

Кіруй шаноўнай грамадой.

А што ў застоллі - кіраванне?

Сачы, каб чуўся чарак звон!

То і пачнём жа чаркаванне,

Як чаркаваліся здавён.

Хай кожны ўздыме келіх поўны

І скажа этак следовать мной услед:

«Здароўе Сохвіі Пятроўны!

На сто гадоў! На сотню лет!»

Усе запляскалі ў далоні,

Пасля ўзняліся з-за сталоў:

- Здароўе Сохвіі Пятроўны!

На сотню лет! На сто гадоў!

Так пракрычалі хорам тройчы

І дружна выпілі ей-ей дна.

Завільгатнелі ў Зосі вочы,

Ды неграмотный гадес хмельнага віна.

Хусцінку - слёзы тыя ўцерці -

Дастала дзесьці з рукава.

- Дай божа вы здароўя, дзеці,

Пры вам мы буду здарава...

Хвілін праз пяць ці нават меней

Падняўся Лёкса вслед за сталом:

- Сцяпан Якубавіч! Пляменнік!

Як твоя милость ў нас знацен і вядом -

Уваж хаціну, дзе радзіўся:

Скажы, брат, особый сыноўскі тост, -

Калі ў сталіцы никак не забыўся

Або ў дарозе никак не растрос!..

Ох, гэты дзядзька языкаты:

Без падкалупкі - анідзе!

Сцяпан, прызнацца, быў бы рады

Не гаварыць пры грамадзе.

Падыдзе, думаў, ага матулі,

Абдыме, волю дасць слязе...

Аднак жа госці Лёксу чулі

І ўжо чакаюць. Сціхлі ўсе.

- Паклон табе гадес сэрца, мама, -

Пачаў няголасна Сцяпан. -

Ты минус хлусні і без участия абмана

Трымала отечественный сямейны стан.

Даверам нас, дзяцей, расціла,

Бо знала ты, што й цэлы освещение -

Адно дамовіўшыся шчыра -

Пазбыцца зможа страшных бед.

І безвыгодный чытаўшы мудрых кніжак,

Спасцігла ісціну сама:

Няма Радзімы ў злыдняў хіжых

І Маці ў нелюдзяў - няма.

Мы - тройчы дзеці ў вечным крузе:

Мы - дзеці роднае сям"і,

І - дзеці Маці-Беларусі,

І - дзеці Матухны-Зямлі.

Трайны ён, круг, ды недзялімы:

Бо сёння - як ні паглядзім -

А лёс Дзяцей, і лёс Радзімы,

І лёс Планеты - лёс адзін.

І ўсе наш брат разам у адказе

За гэты вечны жернов жыцця.

Хвала ж таму, хто ў трудным часе

Без мітусні і лишенный чего ныцця

Сваё праходзіць... Так, як мама, -

Сцяпан праз паузу дадаў.

Абняў старую ўсхвалявана

І рукі ёй пацалаваў.

Усе запляскалі. У шуме

Сёй-той з радні слязіну сцёр.

А Крутарог гукнуў:

«Віншую! От гэта тост! Усім узор!..»

Застолле ўраз павесялела,

Настрой і жизнедеятельность набыло -

Загаманіла, зазвінела,

Забразгатала, загуло.

І зноў з паглядам незнаёмкі

Спаткаўся позіркам Сцяпан.

«Ах, неграмотный рашай галаваломкі -

Знаёмся сам, стары чурбан!..»

- Прабачце, хто вы?

- Я? Мар"яна. Бібліятэкар СДК.

- З чыйго ж ваша милость роду - невыгодный прыгляну?..

- Наш категория безграмотный з гэтага кутка...

Сцяпан адчуў, як загайдала

Яго получай стромкім грэбні хваль.

«Якоесь свята нагадала...

Якуюсь сонечную даль...»

Лінуў у чаркі, хоть расплёскаў, -

Душа пайшла праз берагі:

- Давайце... вып"ем вслед знаёмства,

Так, этак - я з вамі, без участия чаргі...

Напэўна, быў у гэтым жэсце

І неўсвядомлены разлік:

Усё з"яснілася нарэшце -

Далёкай смуты прывід знік.

Хай бачыць Аля, як свабодна

Ён пачуваецца пры ёй:

Іх май у вечнасць беззваротна

Плынь часу знесла быстрынёй...

Альжбета Францаўна умлела:

Мар"яна чокаецца з ім!

І нават неяк вельмі смела

Яму ўсміхаецца прытым!

«Ну, гэта ўжо, дачка, занадта!

Нягожа где-то у грамадзе!

Пасля после ўсё адказвай матка,

Бо держи мяне ж усё ўспадзе!..

Але й Сцяпан!.. Аж дзіўна проста:

Нашто ён гэтак? Сам наліў

Для нечарговага, бач, тоста!

Зашмат ёй чэсці адваліў!..

Ну, пазнаёміўся - і добра.

Ці ведь ўжо гэткі значны факт,

Каб нават чокацца асобна?

Хоць кампазітар, а - дзівак!..»

Так гаварыла-разважала

Альжбета Францаўна з сабой,

І сэрца здрадна задрыжала -

Дало трывожны перабой.

Тут дзядзька Лёкса батман пасудзе

Ударыў зноў: - Прашу наліць!

Мікіта Зміцеравіч будзе

У гонар маці гаварыць!

Мікіта вычакаў хвіліну,

Пакуль заціх-улёгся шум,

Устаў паважна, украшение лица закінуў,

Як перад люстрам харашун.

- Што ж, еслі просіць прадсядацель,

Ці, ізвіняюсь, тамада,

Каб автор сказаў што ко гэтай даце,

То автор этих строк далжон адвеціць: да!

Дык видишь у нашай юбіляркі

Есь многа качастваў такіх,

Што быў бы грэх безграмотный выпіць чаркі,

Не ўшанаваць пачотам іх.

А першым качаствам законна

Шчытаю ваш покорнейший слуга минуя лішніх слоў,

Што, хоць і ў возрасце прыклонным,

Ана безграмотный знаець дактароў.

Другое качаства танцевальный шаг праву

Адмецім такжа наш брат спаўна,

Што патрудзілася получи и распишись славу

За жызь працоўную ана.

А трэцім качаствам гардзіцца

Найболей нада, што ўдава

Зрасціла нас, во вкусе гаварыцца,

І ў жызь пуцёўку нам дала.

У ту вужасную разруху,

Благадара і вапракі,

Ана неграмотный пала сілай духу:

Пускала нас - как бы пціц,з рукі!..

Тут выйшла цезура малая,

І д"ябал Вінька неграмотный стрываў:

- А што бабуся залатая

І ўнукаў любіць - никак не сказаў!

Мікіта згроб сурвэтку ў пальцы,

Махнуў рукою, як ластом:

- А ваша милость мяне далеко не папраўляйце! -

Раўнуў для Віньку цераз стол.

- Я лучча знаю, што бабуся!

І ўсё моя особа знаю, што для чаму!

А еслі ў чом і абшыбуся -

Мяне паправіць есь каму!

Наліўся чырванню, засопся

І сеў, забыўшыся в тост.

- Іш, папраўляць мяне знайшоўся!

Схадзі папраў цяляці хвост!..

Застолле зразу анямела,

Уткнула ў скацерку насы,

А потым ціха і нясмела

Сям-там узніклі галасы:

- Яно, падумаўшы, канешна,

Перабіваць другіх далеко не варт...

- Хацеў - пацешна, выйшла - грэшна...

- Дык ён жа, мабыць, гэта ў жарт?..

Сцяпан глядзеў в граница кілішка,

Было чистилище сораму - хоць плач:

«Ну, і Мікішка! Ну й Мікішка!

Хоць маму ўважыў бы, таўкач!..»

Няёмкасць зняў пляменнік Зосін -

Нібыта ў бочку, грымнуў бас:

- Мікіта Зміцеравіч, просім

Не сердаваць і кончыць сказ!

Тады й Тамаш ускінуў вочы,

Адчуў сябе гаспадаром:

- Ты трэцім качаствам закончыў,

Кажы далей, ды і кульнём!

- А просім, просім! - раптам госці

Сыпнулі хорам, дружна ў лад.

Мікіта й лично уцяміў штосьці

І адарваў бездна крэсла зад.

Устаў, узяў у сосиски чарку,

Хвіліну важна памаўчаў

І ў тым жа тоне, приближенно жа ярочка

Сказ прапановай увянчаў:

- І так, вслед за здравіе мамашы

І следовать дальнейшы, значыць, прирост

Праізвадзіцельнасці нашай

Я прыдлагаю выпіць тост!..

Кульнуў, кілішачак нате сподак

Паставіў, смачна крактануў

І пад грунтоўны падбародак

Сурвэтку рогам падаткнуў.

Яму папляскалі актыўна -

З надбаўкай яўнай, з каптуром,

Каб гэтым самым калектыўна

Кампенсаваць «маральны ўрон».

Вінцусь нагнуўся верно суседкі,

Шапнуў: «Во злосны! Як шашок!

А знаеш ты, чаму ён гэткі?

Што сэрца блізка бездна кішок!..»

Прайшла няёмкасці хвіліна -

І зноў застолле ажыло:

Забразгатала, зазваніла,

Загаманіла, загуло.

Запрацавалі безадмоўна

Відэльцы, лыжкі і нажы.

- О, гэта ўсмажана цудоўна!

Не закусь - свята про душы!

Пакласці вам? - А што следовать закусь?

- Я й самолично неграмотный ведаю, дальбог,

Але ручаюся из-за якасць! -

Прыцмокнуў смачна Крутарог.

- Хоць закрычы: кухарцы - брава!

Якія скабкі! А кулеш!

Ну, смаката! З такою стравай

І рашпіль нават праглынеш!..

Пасля «свянцоных» грам дырэктар

Закускам ганьбы малограмотный даваў:

З прыцмокам, з воклічамі, з крэктам

Без перадухі трамбаваў.

Свой грэх застольны - добра з"есці,

Умяць мяснога лішні фунт -

Ён знаў, таму любіў падвесці

Пад гэту слабасць пэўны грунт.

- З пары, як стрыглі ты да я калоссе

Ды боршч варылі з лебяды,

На ўсё жыццё ў нас засталося

Нераўнадушша так точно яды.

Псіхалагічна - беднасць тая,

Якой душу гняло штодзень,

Нас і дасюль неграмотный адпускае

І пераследуе, як цень.

Таму й дзябёлыя да мы вместе с тобой целам

І трацім форму, трацім спрыт,

Што пакаленне наша ў цэлым

Не знае скарг получи и распишись апетыт.

Ну, як? Давайце ваш відэлец -

Яшчэ кусочак пакладу!..

Між тым Вінцусь, аматар цвеліць,

У крыўдзе быў возьми грамаду.

Прывыкшы ў рожкі з сваякамі,

Ён туточки жа вытыркнуўся ўвесь:

- Народ кускі бярэ рукамі!

Народ відэльцамі невыгодный есць!

Вячорка, цэнячы дасціпнасць,

З усмешкай рэпліку прыняў:

Сапраўдны гумар - як гасціннасць,

У ім асновай - дабрыня.

А для того Мікіты шваграў досціп

Быў толькі вылазка і падвох.

- Ты б у сябе, сабраўшы госці,

Агітаваць вслед гэта мог!..

Ды што на Вінькі злосць Мікіты?

Што новы хвораст ради агню.

А асабліва ён падпіты

Любіў пацвеліваць радню.

Таму, як раптам, ненаўмысна,

Кілішак з тоненькай неодетый

Мікіта ў пальцах пераціснуў, -

Вінцусь пальнуў туды чаргой:

- Крышталем цёмнасць даканалі.

Між іншым, мілыя мае:

Народ куляе стаканамі,

Народ кілішкамі невыгодный п"е!..

Дарэчы, трэба здесь зазначыць:

Ён меў адменны зрок і слых:

Усіх ён чуў, усіх ён бачыў

І туточки як шелковица браў болтовня ўміг.

Хоць апетытам некапрызным

Быў прыкаваны несомненно стала -

Сваім абсурдным афарызмам

Ураз любога даставаў.

І в такой мере у гутарку ўключаўся,

Такі даваў ёй паварот -

Што ўжо крыху бянтэжыў часам

Не толькі швагра, а й «народ».

Гамана ў застоллі

Народ, што праўда, быў застольны,

І гэта трэба разумець:

Ён і для слоўца болей вольны

І болей здольны пашумець.

Яму душу адкрыць ахвота -

Наросхрыст,

насцеж,

нарасхляб,

Каб выйшла прочь отсюда уся згрызота -

На оценка людскі і в разгляд.

І ён гаворыць! Хто - з суседам,

Што каля боку, хто - праз стол,

Хто - самовольно з сабой, хто - з цэлым светам...

Усе - гавораць! А пра што?

Пра што? Давай, чытач, хоць трохі

Мы іх паслухаем з табой:

Ці ўловім душа і стыль эпохі

У гамане жете кругавой?

З каго пачнём? З дзядоў, канечне.

Старым пашану аддадзім.

Ці ёсць у мудрасці запечнай

Для нас што-небудзь - паглядзім.

- Калісь ей-ей гэтай самай «рускай», -

Пачаў разважна дзед Сівец, -

Быў селядзец у нас закускай -

Салёны, з бочкі, селядзец!

Ляжаў і керчанскі, бывала,

І астраханскі - возьми выбор!

Цяпер ніякага малограмотный стала.

Гавораць: звёўся, перамёр!

- А як яму невыгодный перамёрці, -

Прадоўжыў гучна дзед Сакол,

Пры чалавечай нашай корці

Усё паскудзіць навакол?

Якая толькі смерць-атрута

У нашы рэкі безграмотный бяжыць,

А з рэк - у мора, жете маршруту.

Дзе ж селядзец праздник будзе жыць?..

І здесь Вінцусь «уторкнуў шпільку» -

Прытворным тонам мудраца:

- Народ усмак цярэбіць кільку!

Народ безвыгодный просіць селядца!

- Цяпер прызнаны і ўхвалёны, -

Яму ў адказ загуў Сівец, -

Марынаваны ці салёны,

Як отпечаток прыпраўлены, грыбец!

Баравічок марынаваны

Не ўступіць закусі любой!

А рыжык! Пане муж каханы!

Адно падхоплівай губой!

Салёны рыжык - гэта, братка,

Табе невыгодный нейкі чорны грузд:

Усю талерку зменціш гладка,

Калі, вядома, маеш густ!..

І зноў Вінцусь - ну-ка дай твоя милость рады! -

Гукнуў - целых рэха в дварэ:

- Народ любому грыбу рады!

Народ і порхаўкі бярэ!

- Вось тут, шаноўны, твоя милость ўжо хлусіш!

Народ якраз наадварот -

Прынамсі, ў нас, у Беларусі -

Не ўсякі грыб піхае ў рот.

- Антось казаў: паэта знае,

Здаецца, прозвішча бери -ок,

Той, праўда, порхаўкі збірае,

Пакуль яны - як тваражок.

- Дык што ради дзіва! Свенты Езус!

Адзін з заезджых грыбнікоў

Браў тыя ў нас, што з книзу лезуць

Каля сухіх каравякоў!

Насіўся полем як шалёны;

Калі ж моя особа жарт пусціў з уста -

Ён крыкнуў: «Гэта ж - чампіёны!

Найсаладзейшыя грыбы!»

Я далеко не здзіўлюся, калі скора

Аб"явіць нейкі балантэс,

Што запяканка з мухамора -

Найдарагі далікатэс!

- Вось твоя милость смяешся, а тым часам

Усё правда гэтага ідзе:

Так, скора ўбачыш вокам ласым

І мухамор сверху скаўрадзе!

У грыбаварні вунь заваливание

Штогод змяншаецца ўдвая.

«Неперспектыўная закуска!» -

Вось так, браткі, скажу вы я.

Мы лёс грыбоў тады рашылі -

І многіх ягад, зёлак, траў, -

Калі магутны плужок машынны

У грунце вены перарваў.

Ці ж будзе лесишко грыбной кладоўкай,

Калі ў яго хоть испуг зайсці:

Нідзе - і ў цені нават - долках

Зялёнай плямы никак не знайсці!

Усохла ўсё і перасохла,

Трашчыць, як порах, пад нагой.

Не дастае карэнне сокаў -

Спажыўнай вільгаці зямной...

Ага! Няспешна, па-старэчы,

Пачаўшы з закусі, з яды,

Усё ж узбіліся нарэшце

На тэму важную дзяды.

Ну што ж, няхай памітынгуюць,

Хай бери здароўе пабурчаць,

А я кампанійку другую

З табой паслухаем, чытач.

Вунь - штось мурлыкаюць інтымна

Сяброўкі даўнішнія дзве.

Ці далеко не аб тым яны, што стыдна

Сказаць услых пры грамадзе?

- Цяпер з нас кожны своевольно сабою -

У шлюбе больш «не састаім».

Ад жаніхоў - няма адбою!

А твоя милость як - з дзедам са сваім?

- Жыву... Ты ж ведаеш Ямполя:

Не ваш покорный слуга пры ім, а ён пры мне.

Адной і ўцехі, што ніколі

І словам колкім далеко не кране.

Са мной ён пурхацца безвыгодный можа:

Я ж кожны дзень пры барышы...

- Дык вельмі добра! Дай вас божа!

А ёсць хто-небудзь... на душы?

- Ну, калі хочаш твоя милость ўжо ведаць -

І про душы таксама... ёсць.

А што? Варочаючы дзеда,

Намарна страціць маладосць?

Каб ваш покорнейший слуга была якой нягеглай

Або некрасивый - ні даць ні ўзяць...

Вось, ад"язджаючы, забегла

Касцюм родной новы паказаць.

Якраз купіла ў нашым ЦУМе.

І знаеш, што ён ми сказаў?

«Ты хараша ў любым касцюме!»

І яшчэ больш после сэрца ўзяў!..

Не, гэта слухаць нецікава!

Здзівіла б болей навіна,

Каб маладуха невыгодный ўцякала

Ад дзедугана-гругана.

Мы гэткіх шлюбаў многа знаем:

На кветках жэняцца карчы,

І тым карчам наш брат спачуваем,

Але безграмотный можам памагчы.

Мы нават чулі пра здарэнне,

Калі нямоглы корч адзін

На разагрэтую патэльню

Ад злосці жонку пасадзіў.

А што падняў тама из-за праблему

Перад суседам тамада?

- Мне родом купіў касцюм з крышплену -

Дык братка мой: адна бяда!

Якой ми радасці, што модны?

Прайдуся ў ім туды-сюды -

Дамоў вяртаюся хоть мокры,

Як быццам вылезшы з вады!

Што невыгодный камечыцца - ваш покорнейший слуга знаю,

Ды толькі ён малограмотный интересах мяне:

Пацею, млею і канаю

У гэтым штучным палатне.

А я пытаемся ў вучоных

І самі ў думках моршчым лоб,

Адкуль усякіх незлічоных

На нас звалілася хвароб?

І дурню ясна, дзе прычыны:

Не трэба хіміяй фарсіць,

А трэба з лёну ды аўчыны

На целе вопратку насіць!..

Катэгарычны дзядзька вельмі.

Ды, як пишущий сии строки ўпэўнімся вось-вось,

Тут сэнс пытання неграмотный ў крымплене,

Нашмат шырэйшы сэнс тогда ёсць.

- Дык, значыць, твоя милость супроць прагрэсу? -

Спытаў уедліва сусед.

- Э, не! Хоць родам моя персона і з лесу -

Мяне получи и распишись мушку браць неграмотный след!

Я - следовать прагрэс! І ўвесь выше- клопат

У тым, што мы, мясцовы люд,

Не беражом, далеко не цэнім вопыт,

Які ў вяках капіўся тут.

Давай, каб больш было канкрэтна,

Сабе ж пытанне зададзім:

Чаму з табой наша сестра гэтак рэдка

Бліны-грачанікі ядзім?

- Таму, што мала сеем грэчкі.

- Ну, а чаму? - пытанне зноў.

- Ды абыходжуся я, зрэшты,

І сверх грачанікаў-бліноў!

- Ты абыходзішся - ведь добра:

Да іншых, значыцца, прывык.

А ў Тамаша, у хлебароба,

Спытаў? Ці ён ўжо неграмотный ў лік?

У нас жа грэчка слаўна родзіць!

Мы можам мець яе ў адвал!

Чаму ж далеко не маем? Што нам шкодзіць?

Стандарт і вал. Агульны вал.

Раней мужык, хоць жыў і бедна

І цёмны быў, а ведаў ён:

Да жыта й бульбы адпаведна

Патрэбен грэчачкі загон!

Дык вось прагрэс моя персона мыслю гэтак,

А твоя милость для вус матаць сызволь:

Засеем грэчкаю палетак -

«Дзе боб?», спытаю, «дзе фасоль?»...

Ну, што, чытач? Бадай, даволі

Нам слухаць Лёксу-тамаду, -

Іначай ваш покорный слуга цябе ніколі

Наўкруг стала отнюдь не абвяду.

Хадзем са мной далей застоллем.

Вунь - бачыш гэных двух мужчын?

Давай ля іх крыху прыстоім -

Удумна гутараць! Аб чым?

- У нас падобных сем"яў многа,

Дзе ён - мужчына минуя заган:

Па ўсіх стаццях узяў тартар бога -

Іван-царэвіч - як ні глянь!

А жонка - чорт ляпіў, напэўна!

Супроць яго - як ноч і дзень!

Такая, братачка, царэўна -

Хоць твоя милость аброць сверху морду ўздзень!

Ну, сапраўды: якая ж пара?

Асілак, волат, багатыр -

І - сухарэбрая гаргара,

Яшчэ й гундосая прытым!

Або такая малюпашка,

Што меншай нельга і ўявіць,

Што і ў пасцелі нават цяжка

Пад коўдрай граблямі злавіць!

А ў праздник жа период плюгаваморды

І віслазады гиппопотам -

Глядзіш - вядзе пад ручку, горды,

Такую жонку - божа мой!

Ну рыхтык - з казкі Васіліса!

Нашто ж ёй гэны вымяед?

Ды для яе ж гатоў маліцца

Найлепшы, можа быць, паэт!

Не знаю, лёс туточки неабачны?

Ці приближенно само пайшло здаўна?

Найлепшы яблык - самы смачны

І самы спелы - есць свіння!..

Ну, вось, культурныя нібыта,

А зноў - пра жонак і мужоў.

Не, гэта тэма страшна збіта

І намі вычарпана ўжо.

Далей пакруцім кольцо сябрынны!

Чаго, напрыклад, хмурыць чело

Ля боку ўласнай палавіны

Пляменнік Сохвіі Пракоп?

- Схадзі, як вылезем, в пошту

І ў Мінск дачушкам пазвані,

Каб пакупалі ў тазе кошку,

Як прыйдзе вечарам з гульні.

А ведь яшчэ якой заразы

Дзе набярэцца ля вуглоў.

Ты чуў?.. Чаго ж, як чистилище абразы,

Ты аид маіх скрывіўся слоў?

- А твоя милость цішэй бы гаварыла,

Магла б і ведаць, што малограмотный ўсім

Пра нашу кошку слухаць міла! -

І ён пагляд наўзбоч скасіў.

На Вінцуся? Ну, зразумела:

Пачуў, напэўна, што сваяк

Якраз узяўся пляжыць смела

Кармільцаў кошак і сабак.

- Нам пачалі давацца ў знакі

Як звышбюджэтныя раты -

Дэкаратыўныя сабакі,

Дэкаратыўныя каты,

Што никак не бягуць бери паляванне

І што далеко не ловяць пацукоў.

Таму - законнае пытанне:

А хто гадуе тых псюкоў?

Нядаўна ў нашым магазіне

Я назіраў - быў сведкай сам,

Як выбірала мяса псіне

Адна фуфырная мадам.

Перабарляла ўвесь прылавак

І ўрэшце кажа: «Прадавец!

Знайдзіце выразкі кавалак -

Наш цюцік гэткага отнюдь не есць!»

«Ядры ж тваю раскачарэжку!» -

Я ціха вылаяўся ўсмак.

Дык значыць я, получай здзек-насмешку,

Ем, што неграмотный годна чтобы сабак?

Не, ваша сестра задумайцеся толькі:

Выходзіць так, што ў кабяля

І густ в мяса болей тонкі?

Танчэй для цэлага рубля!

Ну, прадавец ёй рэзнуў прама

І нават пальцам пагразіў:

«Вы безвыгодный туды прыйшлі, мадама!

Тут невыгодный сабачы магазін!..»

Вінцусь замоўк - чакаў, напэўна,

Што сразу нехта ў грамадзе

Яго дапоўніць приближенно жа гнеўна

І тэме рысу падвядзе.

Але апроч «так, так, і варта»,

Нічога болей никак не пачуў

І нават неяк вінавата

Прымружыў посмех уваччу.

Каб безвыгодный цягнулася няёмкасць -

Наліў суседу леваруч

І, крутануўшы для ўсю громкасць,

У іншы борт даў слову рух.

- Ты што раскіс, выше- мілы Зэлік?

Што глюгу звесіў надо губой?

Давай, брат, - келіхам аб келіх!

Ці ж да мы не без; тобой безграмотный родзічы з табой?

- Э-э, братка-братачка, каб был способным автор этих строк

Заразу гэтую глытаць -

Я б следовать здароўе бабы Зохвы

Быў взыграла душа і ў бутлі дна дастаць!

- Ты далеко не зважай, што трохі шлакам

Ці дрывясінаю смярдзіць.

Народ безграмотный гоніцца ради смакам!

Народ получи и распишись крепость глядзіць!

Ты ж эреб прыроды мудрамыслы

І энергічны чалавек,

А вось отнюдь не п"еш - таму і кіслы,

Як нечым скрыўджаны навек.

Эх, Зэля, Зэля, мілы Зэля!

Ты б лепшы быў з усіх сяброў,

Каб безвыгодный баяўся гэта зелле

Пускаць сабе хоць трохі ў кроў!

- Хоць трохі ваш покорный слуга пусціў, хоць трохі!

Праз далеко не магу, праз калаццё,

Глынуў у гонар бабы Зохвы -

Каб ёй держи доўгае жыццё!..

- Ах, значыць, выжлукціў кілішак?

Дык твоя милость герой, брат, упаўне!

Запомнім гэта і запішам

Хоць качаргою сверху сцяне!..

Аднак жа годзе пра «глытанне»

І годзе ўвагі Вінцусю.

Тым больш што побач між братамі

Ідзе дыскусія ваўсю.

Антось-філосаф і Мікіта

За штось счапіліся далеко не ў жарт.

Ну-ну! Чыё з іх будзе біта

І хто пакажа большы гарт?

Ого, возьми чым этак неграмотный па-брацку

Яны скрыжоўваюць мячы:

Літаратуры і мастацтва

Іх сутыкнулі дзеячы!

- Аб іхняй творчасці ваш покорный слуга ў курсе,

І пишущий эти строки далжон табе сказаць:

Ты брось! Тут дзела безграмотный ва ўкусе!

За жабры нада іх узяць!

Даволі ўжо качаць Машэку!

Даволі гордая усмешка пускаць з пяра

І ўрэд прыносіць чалавеку -

Замест здароўя і дабра!

У наша ўрэмя, калі спутнік

Над светам космас бараздзіць -

Сатырапісцаў баламутных

Пазорам нада прыгваздзіць!

- За што ж, Мікіта? Праўда ў творах,

Якой бы горкай ні была -

Янка ніколі нам никак не вораг,

Не грозно ради нас і невыгодный бяда.

Як праздник папутны ў моры вецер,

Януша ўсёй сутнасцю сваёй

За нас - і больш из-за ўсіх получи и распишись свеце

Мы зацікаўленыя ў ёй!..

Ну, што, чытач? Відаць, філосаф

У ім абранай галіне -

Як праздник казаў - неграмотный з голых-босых

І нешта мае ў галаве?

Мікіту б лепей отнюдь не спрачацца,

Ды хіба ён уступіць верх?

Калі безвыгодный тутовник - ведь дзесь пры чарцы

Яшчэ принадлежащий пусціць «фэерверк»!

Але ты да я спрэчку іх пакінем,

А лепш паслухаем крыху,

Як запрашае гаспадыня

Гасцей адведаць смакату.

- Ты ж піражка вазьмі, Барбарка!

Ой, крыўдзіш, кумка, даліпан!

Хоць пакаштуй, чаго ён варты -

Ці ўдаўся гэты марцыпан?

- Маўчы, кума, і безвыгодный кажы ты!

Ну як вазьму моя особа піражка?

Ці выше- трыбух з трох полак сшыты?

Ці паўтара мяшка - кішка?

- На гэткі смачненькі кусочак -

Ты паглядзі: у мёдзе ўвесь! -

Яшчэ со временем знойдзецца куточак,

Бо застанецца - хто ж паесь?

А ты, Рыгор? Ну - колькі змогі!

- Не, моя персона мучнога далеко не хачу:

Я ж малограмотный жанчына - пишущий эти строки ж хоць трохі

Яшчэ следовать таліяй сачу!

- Каб твоя милость з сваёю таляй спёкся!

Яшчэ і дражніць баб!

Ты еш, Пакуль, як кажа дзядзька Лёкса,

Стол жыватом отнюдь не адапхнеш!

Ты б самостоятельно сябе акінуў вокам:

Усмяг і высах у сцябле -

Як тычка! Зломішся няўрокам -

То пасмяёмся наша сестра з цябе!

- А хіба лепш, калі здаровы

І малады дзяцюк ідзе,

А пирушка жывот - нібы ў каровы,

Што вось-вось двойню прывядзе?

Па-мойму, гэта непамысна -

Таўсцець эреб лішняе яды.

І прымушаць гасцей согласен місы -

Як і жадаць ім зла-бяды!

- О, бачна - рос далёка дзесьці!

А ў нас судзіла этак сяло:

«Было ўсяго - і піць, і есці,

Але - прымусу далеко не было!..»

Адступленне пятае - кулінарнае

Што наша закусь у пашане

У знатакоў застольных страў -

Аб гэтым хораша ў Варшаве

Адзін отечественный сябра напісаў.

Цытую сцісла шаг газеце:

«Як журналіст і дыпламат

Я пабадзяўся шмат шаг свеце

І ўсякіх кухань знаю шмат.

Але якую б ваш брат закуску

Мне ні даўмеліся назваць -

За «парася па-беларуску»

Аддам любую минуя разваг!

О, млечны дзюдзік держи талерцы!

Цалком засмажаны ў духу!

Ягоны вобраз будзе ў сэрцы,

Пакуль никак не стлею возьми труху!

О, як ляжыць ён маляўніча

На падагнутых капытках,

Задзёршы ўгору пекны лычык

З пахучай траўкай у зубах!

Як пирушка анёлачак - румяны,

Са скуркай крухкаю, ядкой,

І грэцкай кашаю напханы -

Не абы-як - абы-якой!

У кашы - яблынак мядовы

Ці ўпрэлы пахкі баравік!

Самлець нядоўга там, панове,

Калі ко раскошы малограмотный прывык!

Я для прыёмах, у застоллях,

Прызнацца вам, і састарэў, -

А в целях душы сваёй раздолля

Нідзе такога никак не сустрэў.

Калі б ваш покорный слуга мог, ведь ў школах нашых -

Каб падхапіла Польшча ўся -

Прадмет увёў бы: «Як засмажыць

Па-беларуску парася»!..»

Што ж, знаць прыемна і малограмотный лішне,

Чым слаўны ў свеце родны край.

Ды ты, зямляча, никак не вслед за іншым,

А вслед сабой паназірай.

Вось гы ў гасцях - і нават слоўца

Табе сказаць няма калі:

Вяндлінку з водарам ядлоўца

Мяцеш - с налету жете двушничек скрылі!

А побач - зірк! - як цуд, як казка -

З каляндрай, з перцам, з часнаком -

Ляжыць вясковая каўбаска,

Таксама ўвітая дымком!

К таму ж падсохла получи и распишись гарышчы -

Дык толькі плеўка шапаціць!

Умэнт кальцо з паўметра знішчыў -

Адно раз"ятрыў апетыт!

Калі ж дапаў ага вантрабянкі -

Цягаць стамілася рука!

Глядзіш - а ўжо кіндзюк крывяню

На блюда выклалі з гаршка!

О, гэны зверху і сысподу

Наскрозь усмажаны каўбух!

За чатырох змалоў - уходаў!

(Хоць своевольно твоя милость лічыш, што ради двух.)

Паспеў адчуць, што ўжо невыгодный слабка

І ў паясніцы, - а получи и распишись кассореал

Тым часам едзе ў місе старушенция

І парай дыхае пад столь:

З бакоў запечаная ў меру,

У бульбе скварачкі тырчаць... -

І беспричинно жа ўслед пайшла для змену -

Хоць замычы - каб безвыгодный маўчаць!

«Усё! - сказаў. - На гэтым дзякуй!»

А получай абрус - нясуць бліны

І ко ім - мачанку-верашчаку

З наборам рэбрачак свіных!

Хвіліну выстагнаў твоя милость моўчкі:

«Дзе месца ўзяць? Патоўпіць дзе?»

І неўпрыкмет в два-тры вочкі

Паслабіў педерача получи жываце...

Ужо безвыгодный здыхацца! Падпёрла -

Няйначай крушня камянёў!..

А перад носам... ставяць цёрла

Гарачых, тлустых калдуноў!

Калдун!.. Духмяны, самавіты,

У масле ўсмяглы, а паўзверх -

Смятанкай свежаю паліты!..

Ну, што? Ізноў глядзіш, як звер?

І адчуваеш, адчуваеш:

Няхай хоць згэтуль у труну -

А безграмотный зганьбуеш, никак не стрываеш -

Дасі прытул і калдуну!

Дасі!.. І добра зробіш, браце!

І никак не ўпікай дешево и сердито сябе!

Ты из-за ядой - як і держи працы:

На малацьбе ці получи касьбе!

Калі нате свеце нехта дзесьці

Умее добра працаваць, -

То ўмее ён і смачна з"есці

І - адпаведна - згатаваць!

Таму - дастойна, сверх эфекту

Прымай падзяку-пахвалу -

І беларускаму палетку,

І беларускаму сталу!

І цмокні ў ручку гаспадыні,

Каб сонцам пырснула яна,

І ўскінь яшчэ - а в таком случае астыне! -

Ускінь держи сэрца... калдуна!..

Іскрынка

Калі аслабла ўжо цікавасць

І ага пітва і ага яды,

І, каб зусім никак не ўпасці ў млявасць,

На придворный курнуць пайшлі дзяды, -

Тады і даў каманду хтосьці:

- Дзяўчаты! Бабы! Песні дзе?

Ці нас пазвала свята ў госці -

Ці ты да я сабраліся ў бядзе?

- Альжбета Францаўна! Сябрына

Не запяе без участия вас, дальбог!

- У гонар маці - песню сына! -

Напомніў важна Крутарог.

- «Дуброву», Францаўна, «Дуброву»!

- І да мы со тобой паможам - пачынай!

Было відно, што спанарову

Тут песнопения ўсім. Пявучы край!

Сцяпан зірнуў усхвалявана:

Няўжо Альжбета будзе пець

Яго «Дуброву»? Нечувана!

Як гэткі подачка і зразумець?..

- Цішэйце, бабы! Волька! Зіна!

Ішлі б кудахтаць вслед парог!..

- У гонар маці - гомофония сына! -

Гукнуў яшчэ крата Крутарог.

Застолле сцішылася, змоўкла,

Альжбета отличие жанкам дала,

І вось - суладна, чыста, звонка

У вокны песнопения паплыла.

«Чарней, чарней, сястра-дуброва,

Чарнець з табой нам удваіх:

Ты батман сваім лісці, дуброва,

А пишущий эти строки - шаг лецейках сваіх.

Тваё лісцё, сястра-дуброва,

Зноў забуяе движение вясне,

А мае лецейкі, дуброва,

Ужо далеко не вернуцца ка мне...»

Запляскаў першы дзядзька Лёкса:

- А скандал вы шчасцем Вседержитель аддасць!

От гэта песня! Нават слёзка

На вока выбегла ў адказ!

Сцяпан устаў і правда спявачак

Руку з кілішкам працягнуў:

- За талент ваш!.. За сэрца ваша! -

І приближенно расчулена ўздыхнуў -

Аж заўсміхаліся міжволі

І з разуменнем госці ўсе.

А ён дадаў: - Здароўя школе,

Дзе моладзь з песнямі расце!..

Альжбета, мабыць, неграмотный чакала

Такой высокай пахвалы.

- За вас!.. - разгублена сказала. -

Мы ні пры чым тут... Гэта - вы...

Было ёй цяжка прынародна

Сваю збянтэжанасць схаваць,

І, каб пачуцца больш свабодна,

Гукнула: «Айда ўсе спяваць!»

І пачала. Бясконца - шчыра.

Суздром аддаўшыся журбе.

О, колькі можа нам жанчына

Сказаць у песні - аб сабе!..

«Закладайце, запрагайце

Коні вараныя:

Я паеду даганяці

Леты маладыя.

Як дагнала свае леты

Ў калінавым мосце:

- Вярніцеся, мае леты,

Хоць безусловно мяне ў госці!

- Не вернемся, малограмотный вернемся

Мы верно цябе ў госці:

Было табе шанаваць нас

Яшчэ з маладосці!..»

***

Як толькі змоўкнуў пропасть - у сенцах

Ураз завыў магнітафон,

І моладзь - дзе тута ёй уседзець! -

З застолля кінулася вон.

Артюша Мікітаў вслед партнёршу

Мар"яну вывеў твіставаць.

Танцорам ён сябе отнюдь не з горшых

Лічыў - жете ўсім было відаць.

Віхляў спіной, круціў клубамі,

Пучыў жывот, плячыма оттяжка

І апантана тоўк нагамі

Дашчаны вымыты памост.

Задраўшы паяльник (усіх касую!),

Ён горда выгукнуў з сянец:

- Айцец! Ты глянь, что ваш покорнейший слуга танцую!

Па-саўраменнаму, айцец!..

- А ўжо ж! - зазначыў дзядзька Лёкса,

З Вячоркам стоячы ў дзвярах.

- Чым больш свайго сцураўся-зрокся,

Тым больш сучасны, вертапрах!

Танцуеш толькі с целью прыліку -

Катлеты выйшаў утрасаць!

Шкада: малограмотный клікнулі музыку

Што-небудзь наскае сыграць,

А ведь б, дальбог, умышленно балбесам,

Не паглядзеў бы для гады -

І ўшпарыў польку з «падкіндэсам».

Каб хоть разявілі раты!

Сцяпан, скажы твоя милость мне, старому:

А нашы танцевальный вечер ў освещение пайшлі?

Ну «Крыжачок» ці, скажам, «Ойру»

Дзе-небудзь скачуць нате зямлі?

Ці нас Еўропа абдурыла,

Ці самі мы...

А крыўдна нейк,

Што скрозь - эреб Буга безусловно Курылаў -

Усе пишущий сии строки скачам твіст і шэйк!..

Сцяпану ў Лёксавай асобе

Быў люб народны педагог.

- Спыталі б, дзядзька, тымчасове

Пра што лягчэйшае, дальбог!

Не чуў, никак не бачыў, каб у модзе

Наш «Крыжачок» быў між людзей.

Пайду дыхну сверху прахалодзе! -

Міргнуў ён Лёксу весялей.

* * *

Сцяпан стаяў каля штыкету,

Дзе шыкаваўся кусточек вяргінь,

І думаў... Не, малограмотный пра Альжбету

І никак не аб даўнім-дарагім.

Ён рады быў, што отнюдь не чапала

Янка праздник лёсу прыгавор.

А думаў ён... І нечакана

Мар"яна выбегла в двор.

Сцяпан знячэўку целых падаўся

Насустрач ёй - получи и распишись нейкі крок.

- Натанцаваліся? - спытаўся

Бадзёра, гучна назнарок.

- Ён выпіў шмат і скача брыдка,

Ды і наогул... пустапляс! -

Сур"ёзна, проста і адкрыта

Мар"яна мовіла ў адказ.

Вячорку ўразіла, як строга

Яника гатова раздражительно судзіць.

- А пишущий эти строки тут... згледзеў кветак многа,

Якія спрэс паспеў забыць.

Вы малограмотный паможаце, Мар"яна,

Мне іх імёны прыгадаць?

- Не знаю... можа, автор таксама

Усіх безвыгодный здолею назваць.

Вось гэту помніце? Вяргіня!

- Вяргіня? Часам малограмотный з княгінь?

А як па-бацьку? - Жарт дзяўчыне

Дапаў - падаўся неблагім.

- Па-бацьку будзе Тамашоўна -

Тамаш Якубавіч садзіў! -

І засмяяліся раптоўна

Абое - хораша наўздзіў.

Іх шчыры хохот пачула Анця,

Альжбету выманіла ў двор,

Шапнула: - Францаўна, пагляньце:

Па-мойму, два - держи падбор!

Ну чым безграмотный зяць? А нам - нявестка!..

Альжбета смыкнула губой

І абарвала Анцю рэзка:

- Ён у бацькі гадзіцца ёй!

А получи душы ў самой заскрэбла.

«Яму нате выгляд - трыццаць пяць,

І нават менш... Жаніх - што трэба!

Дык і папраўдзе: чым невыгодный зяць?

Сабраны, стройны, маладжавы,

Яшчэ зусім минус сівізны

І ўжо - вядомы, паважаны...

Аб чым где-то гутараць яны?

Што разглядаюць после штыкетам?

Напэўна, кветкі... Мілы госць,

Ты пагарджаеш этыкетам:

Вы - малограмотный адны: шелковица людзі ёсць!

Дай повад ім - неграмотный абярэшся

Пасля эреб плётак і размоў.

Дый моя особа таксама ёсць, нарэшце...

І ваш покорнейший слуга скажу дачцэ: дамоў!

Я ж, можа, маці? Ці, па-твойму,

Ужо ніхто я? Здань? Мара?..»

І - неграмотный сказала... а раптоўна -

Сама цішком пайшла з двара.

Пайшла, прыдушаная крыўдай,

Ад болю сцяўшыся, пайшла.

Ніхто безвыгодный чуў, як немым крыкам

Крычала ўся яе душа.

Паспакайнела нечакана

Ужо ля дому, ля варот.

«А ён... ці знае, што Мар"яна -

Мая дачка? Мой горкі плод?..

Ды не, напэўна!.. Бо каб ведаў...

Як і Мар"яна... Знаць бы ёй!..

Ад усяго ўтаіла свету

І пекло яе... Дачкі сваёй...»

Хвілін праз колькі пісьманосец

Гукнуў Мар"яне як грамчэй:

- Эгэй, паненка! Маці просіць,

Каб твоя милость дамоў ішла хутчэй!..

«Паненка» ўраз пачырванела:

Ах, гэты мамін недавер!

І што вслед за прыхамаць-манера

Гукаць дамоў... якраз цяпер!..

- Прабачце мне... Да пабачэння!

- Да пабачэння! - адказаў

Вячорка далеко не кроме засмучэння.

Глядзеў услед ёй і маўчаў.

Ужо выходзячы после брамку,

Мар"яна ў пальцах трапяткіх

Прызатрымала трохі клямку

І - азірнулася возьми міг.

Ды хоць і быў зусім кароткі

Той міг, праздник скрадзены пагляд, -

Іскрынкі ўбачыў ён усё-ткі

У двух карычневых вуглях!

А можа, приблизительно яму здалося,

Што самовольно адчуў, як смутак-жаль

Па тым, што колісь безвыгодный збылося,

Іскрыць, каб выклікаць пажар?

Што сэрца думкай пранізала:

«Няўжо, аблытаўшы калісь,

Жыццё навек цябе звязала

І твоя милость отнюдь не ўскрыліш зноў увысь?

А гэта шчасце, получи и распишись якое

Ты маеш права, як і ўсе -

Неспадзявана маладое,

У весняй квецені-красе?

А гэты позірк - ясны, чысты,

Не замутнёны анічым -

Як ранак сонечна-іскрысты

У росных россыпах лагчын?

Хіба малограмотный гэткаю дзівоснай

Ты бачыў мару кожны раз?

Ці никак не яе пазнаў твоя милость проста -

У рэшце рэшт, у добры час?..»

Сцяпан хацеў пабыць сам-насам,

Ды выйшаў з хаты дзядзька ў двор:

- Прабач: курцы, відаць, калгасам

Твой раздымілі «Беламор»?

- Яшчэ никак не ўвесь: узяў з разлікам,

Каб і курцам было і мне.

- Тады цягні, няхай ён ліхам,

Усё ж чужы прыемней тхне!

Пусцілі дым. - Пайду-тка ў пуню

Ды паляжу крыху, плямеш.

Як ні храбруся, ні жартую -

А сілы ў целе - менш і менш.

Змарыўся, Сцёпачка, змарыўся,

Выдаткаваўся согласен асноў.

І толькі з крыўдай безвыгодный змірыўся,

Што гады плодзяцца ізноў.

- Вы пра каго? - Ды пра фашыстаў!

Ізноў гадзючы іх серпантин

Засыкаў і заварушыўся,

Зусім забыўшыся нате ўрок.

Каб хто сказаў тады, нате Эльбе,

Што где-то павернецца ў жыцці -

Дальбог, бабахнуў бы са стрэльбы

І - «божа, грэх муж адпусці!»

Падумаць толькі: подлюка малограмотный верыць,

Што ў свеце міру пишущий эти строки хачу!

А як у мір режим выше- змераць

І чым яшчэ пишущий эти строки заплачу?

Бацькоў, братоў і жонку з дзецьмі -

Усіх паклала ў ложбина вайна.

І нейкі гіцаль лічыць дзесьці,

Што гэта міру - безвыгодный цана?

Ах, крывасмокі-людажэрцы!

Калі ўжо нас никак не зразумець -

Дык што ж тады заместа сэрца

Між чорных рэбраў трэба мець?

- А крывасмокі добра знаюць,

Што наша сестра вайны отнюдь не распачнём.

Але яны нате мэце маюць -

Спаліць нас атамным агнём.

Паколькі знать сацыялізма -

Наш свет! - передовик в целях цёмных мас, -

Іх марай стала найвялізнай:

Пакончыць з намі, знішчыць нас!

Тут - падаплёка іх паводзін,

Іх агрэсіўнасці выток...

Сцяпан невыгодный скончыў: з ганка

Лёдзя Гукнула голасна: - Браток!

Перапрашаю, што гаворку

Нявінна мушу перарваць:

Цябе заве ко сабе ў каморку

Матуля - хоча штось спытаць.

Купальскія васількі

Як хутка ўсё наўкол заціхла:

Дзявочы смех, дзіцячы крык,

Агідны вуркат матацыкла,

Ля нейчай студні корбы скрып...

А быў жа час: купальскай ноччу

Не спалі ў вёсцы истинно зары -

Ганялі ведзьму-патарочу,

Агні палілі возьми гары,

Спявалі песні і скакалі,

Вянкі пускалі возьми ваду

І кветку-папараць шукалі -

З жыццём і доляй малограмотный ў ладу...

Нічога з колішняга свята

Не засталося ўжо - няма.

«А однажды няма - праблема знята.

Зняла гісторыя сама!»

Цытата гэтая ў Сцяпана

Сядзела ў чэрапе, як косць.

«Праблема знята чтобы васпана,

А про мяне - праблема ёсць!

Вось - далеко не палілі вогнішч хлопцы,

Вянкоў дзяўчаты безвыгодный вілі -

Дзень цэлы дзюбалі танцевальный шаг стопцы

І, ачмурэўшы, спаць ляглі...»

Вячорка, седзячы держи лаўцы,

Курыў что-то около прагна, бы ў запас,

І ўжо хацеў было падацца

На вышкі ў пуню - самы раз! -

Калі пачуў, што нехта вулкай

Ідзе тартар школы ў гэты бок:

Абцасы тахкаюць нягулка

І часта - лёгкі, шпаркі крок.

Вячорка ўраз насцеражыўся,

Ператварыўся ўвесь у слых,

Разгледзеў постаць, падхапіўся

І зноў замёр, стаіўшы дых.

Яго заўважылі таксама -

І замарудзілі хаду.

«Няўжо яна? Няўжо Мар"яна?

На шчасце ми ці получай бяду?»

А постаць круць! - і шыбкім крокам

Назад - у морак-цішыню.

- Пастойце! - выгукнуў Вячорка. -

Я ўсё адно вам даганю!..

Нібы дзяцюк, рвануўся з месца

Ступой сажнёвай наўздагон.

Янка - стаяла. Дзе ж ёй дзецца,

Калі пазваў безграмотный хтось, а ён!

- Вы што пусціліся наўцёкі,

Як бы аз многогрешный звер, што з"есць ураз?

І ён пачуў уздых глыбокі:

- Я безграмотный чакала ўбачыць вас...

Я толькі думала: прайдуся,

Бо спаць безвыгодный хочацца зусім...

Балючай марай светла-русай

Яня стаяла перад ім.

Той неясный пакутлівы, што сніўся

І вабіў цягам доўгіх бадняк -

Яму здалося: раптам збыўся,

Зрабіўся явай про яго.

- А што - вы мамусенька адпускае

Адну этак позна са двара?

- Не, ваш покорнейший слуга сама... Яника малограмотный знае,

Яня б дазволу отнюдь не дала...

- Дык вось якая вы, Мар"яна! -

Ён адабрэння неграмотный ўтаіў. -

Што ж, крат абоім спаць нам рана,

Дык мо і пройдземся ўдваіх?

Як, згода? - Згода. - Малайчына!

Які ж трасса пишущий сии строки абяром?

милость Божия паціснула плячыма:

- Не знаю... Хораша кругом!..

- За вёску, можа, у жытное,

Дзе ціша долы спавіла?

- Ага, после вёску. Так даўно моя персона

У полі ноччу малограмотный была!..

Вячорка глянуў сверху кафтанік:

- А никак не прастудзіцеся - так?

- Ды што вы! Я - з загартаваных.

Мне гэткі холад ані ў знак!

- Будзь блаславёна тая сіла,

Што вы прымусіла ўцячы!

Айда шукацьма, дзе згубіла

Зара вячэрняя ключы!

А раптам знойдзем? Вы никак не супраць,

Каб ты да я знайшлі іх дзесьці тогда -

На вашу мілую прысутнасць

Я запісаў бы гэты цуд!

- Ключы у возеры ўтанулі,

Іх месяцок знойдзе давідна...

А што б ваша милость імі адамкнулі? -

Цяпер спыталася яна.

- Я адамкнуў бы імі дзверцы

Той студні ў вотчынным двары,

Адкуль сабе натхненне ў сэрца

Бяруць музыкі й песняры.

Я ўжо даўно адтуль далеко не чэрпаў,

Не даставаў жывой вады...

- А без участия ключоў зары вячэрняй

Вы отнюдь не дасягнеце туды?

- Не, нават нечага і марыць.

Ключы патрэбны мне, ключы!..

Янка задумалася, мабыць, -

Маўчала, побач ідучы.

Маўчала ноч. Маўчала неба.

Свяціўся месяца цаўкруг.

Калматай коўдрай бела-срэбнай

Засланы быў прырэчны луг.

З лагчыны ўезджаным прасёлкам

Да ўзгорка крочылі яны,

І вось у твар дыхнула цёплым,

Адвечным духам збажыны.

І перапёлка ў прывітанне

Ім пракрычала: «Жаць пара!»

Жаданай тайны прадчуванне

Было ім вслед павадыра.

- Скажыце мне, а што павінна

Лічыцца шчасцем у жыцці?

- Па ми - з найлепшаю жанчынай

Вось гэтак поручкі ісці.

І знаць: яна цябе кахае,

Як твоя милость яе - усёй душой,

І што вслед за лёс вам ні чакае -

Табе неграмотный зробіцца чужой...

- І ўсё? - спынілася Мар"яна.

- І ўсё!.. - А творчасць? А тварыць?

- Тварыць - штодзённа, апантана -

Для чалавека значыць - жыць...

- А ці отнюдь не шчасце - поспех, слава,

Прызнанне публікі? - О, не!

Усё, што популярность - нецікава.

Ва ўсякім разе - интересах мяне.

- Але яна ў вам ёсць, аднак жа,

І без участия яе ўжо ваша милость - невыгодный вы.

- За гэта час, відаць, адкажа -

Маёй нямнога тогда віны...

Мар"яна, гладзячы рукою

Па шорсткай грыве каласоў,

Крутнула русай галавою:

- Не, вам віноўнік перш после ўсё.

Адной праздник песні, што ў застоллі

Сягоння спелі дзеля вас, -

Адной яе было б даволі,

Каб отнюдь не ўскладаць віну сверху час...

Прабачце мне, што я, магчыма,

Бяру занадта смелы тон:

Я вы удзячна, шчыра-шчыра,

За светлы талент ваш і плён!

Я вашу музыку звычайна

Па першых гуках пазнаю,

Што нейкай сілай ачышчальнай

Душу ў палон бяруць маю.

Пачую раптам, выпадкова -

І ўся, несомненно клетачкі адной,

Замру пекло нечага такога,

Што лучыць з вечнасцю самой.

І родны кут адразу ўбачу -

У светлых днях жыцця свайго.

Знямею, слухаю і плачу -

Сама безграмотный ведаю чаго.

Ад шчасця, можа? Ці чистилище болю?

Ад крыўды праздник из-за нас саміх,

Што краю роднаму з любоўю

Не аддаём нестандартный кожны міг?..

Мар"яна ўся даже трымцела,

Уся пылала перад ім.

Не гаварыла - песню пела,

Найсветлы ў свеце пела гімн!..

Сцяпан глядзеў зачаравана

У малады прыгожы твар. -

Дык вось якая вы, Мар"яна!

Які вы выпаў божы дар!

А пишущий эти строки далеко не знаў, што ваш брат такая.

Што ваш брат наогул... недзе ёсць...

Што ў роднай вёсцы напаткае

Мяне нанова... маладосць!

Я скалясіў далеко не раз, малограмотный двойчы

Удоўж і ўпоперак отечественный край:

Як часта радасць біла ў вочы -

Глядзі, любуйся, выбірай!

І ваш покорный слуга глядзеў, і любаваўся

Жыцця найпекнаю красой,

А выбіраць - невыгодный парываўся:

Зайздросны лёс, але - безвыгодный мой!..

Сцяпан адчуў: сусвету веліч

І міг - зліваюцца ў адно.

Ён быў зусім гатоў паверыць,

Што вось і шчасце, вось яно!

- Дазвольце, ваш покорнейший слуга вы пацалую, -

Сказаў даверліва, як мог...

Жагнай, жагнай напрапалую,

Калі твоя милость ёсць, купальскі бог!

Цямніся, ноч! Світай, світанне!

Ярыся, сонца! Днейся, дзень!

Любві і згоды панаванне

Яднае з веку знать людзей.

А розум ставіць спасцярожна

Непераступнае «ледзь-ледзь»...

- Сцяпан Якубавіч... ці можна

Адну вас песню вашу спець?

Я - в паўголаса, нягучна...

- Ды калі ласка! Буду рад!

- Даўно са мной неадлучна

Яе высокі, чысты лад...

Мар"яна стала строга, сціпла

Перад маўклівай збажыной -

Як перад залай чуйна сціхлай

У ззянні зорнасці начной.

«Прыйдзі - як зазимье в квецень маю,

Прыйдзі - як борат нате зямлю, -

Не страшна мне, ибо моя особа - кахаю,

Не скрушна мне, потому что аз многогрешный - люблю.

Я ўсё сцярплю, пишущий эти строки ўсё стрываю

І ўсё навек благаслаўлю -

Адно адчуй, як ваш покорнейший слуга кахаю,

Адно спазнай, як ваш покорный слуга люблю.

Ці зладжу пишущий эти строки з сабой - отнюдь не знаю,

І аб адным цябе малю:

Не папракай, што моя персона кахаю,

Не праклінай, што аз многогрешный люблю...»

Чым шчаслівей Мар"яна пела

(Так - крат пяецца получи и распишись вяку!) -

Тым больш расла ў яго, мацнела

Трывога: што гэта? адкуль?

Яшчэ ў студэнцкім інтэрнаце

Ён напісаў яе... Пазней -

У іншым, новым варыянце -

Пусціў получи волю, безусловно людзей.

Яе далеко не часта людзі пелі.

Не дзіва: песень - мірыяд!

Цяпер ён слухаў ва ўтрапенні

Забыты першы варыянт!

Адна сердце получи и распишись ўсю планету

Калісьці ведала яго!..

Спытаў ледзь чутна:

- Песню гэту...

Перанялі вы... бездна каго?

- Ад мамы!..

- Значыць, вы, Мар"яна -

Альжбеты Францаўны... дачка?!.

Усё было эдак нечакана -

Як з неба грохотание минуя аблачка.

- Дачка!..

На міг сцяло, здавіла

Яму ў грудзях - безвыгодный прадыхнуць.

- А што вы гэта... приблизительно здзівіла?

- Вы... никак не падобныя нічуць!..

Ён знаў, ён помніў, што Альжбета

Ад мужыка пайшла з малой.

Але што кветка-цуд вось гэта -

Яе крывінка?.. Божа мой!

Хвіліну цэлую балесна,

Вачэй никак не зводзячы, глядзеў.

- Дык вось якая наша песня! -

Сказаў працягла, нараспеў.

Мар"яна зразу ж улавіла,

Што нешта сталася, але ж -

Ёй беспричинно хацелася шчасліва

Абняць увесь прастор-бязмеж!

І этак паверылася моцна:

Жыццё на шчасця існуе, -

Што усумніцца хоць сверху момант -

Было б забойчым к яе!..

- Світае ўжо... Раса ірдзіцца...

Я пабягу... А ваш брат - пасля.

Са мной разам малограмотный ідзіце -

Убачыць можа хто здаля...

Сцяпан цяпер адно заўважыў,

Што ноч радзее пакрысе.

- Я... буду помніць словы вашы!

І слухаць песні вашы ўсе!..

Ужо адбегшыся далёка,

милость Божия спынілася, затым

Звярнула ўбок і ўмомант вока

У жыце канула густым.

«Там нацянькі, відаць, сцяжына», -

Падумаў ён - і неўпапад:

Мар"яна вынырнула з жыта

І стрымгалоў бяжыць назад.

Падбегла - быццам бы з купання:

І нос, і лоб, і валасы,

І дужкі броў - усё дазвання

У срэбных кропельках расы!

Расой намоклі чаравічкі,

Спаднічка зрошана з бакоў.

А каля сэрца - невялічкі

Букет купальскіх васількоў!

Няйначай цуд прыроды нейкі,

Сатканы з росаў, перад ім.

- Вось, - падала Сцяпану кветкі, -

Аб роднай ніве получи ўспамін...

- Ты змокла ўся, - сказаў ласкава.

Янка ўсміхнулася: - Дармо!

І засаромлена спытала:

- Вы ми напішаце пісьмо?

Хоць двоечка радкі, як болей нельга...

- Хоць двушник радкі, - кіўнуў Сцяпан.

- Да пабачэння! - і пабегла

У шызы досвітны туман...

* * *

Альжбета Францаўна паспала

Зусім безвыгодный шмат - гадзіны дзве.

Пасля гасцей - чамусь абвяла,

І одонтагра азваўся ў галаве.

Спачатку думала з Мар"янай

Пагаварыць і ўсё сказаць -

Чаму ёй стала круглым счетом пагана

Ад жарту Лёдзі: «Чым далеко не зяць?»

Адкрыцца ўвогуле начыста:

Чым столькі годок яна жыла -

Якой пакутаю цямрыстай,

Якой іскрынкаю святла!

Але адчула, што невыгодный зможа -

Душа зайшлася палыном.

Аддасць потасовка трохі... Легла ў ложак

І знемаглася цяжкім сном.

Што ёй прыснілася - далеко не помніць,

Але прачнулася яна,

Адчуўшы страх, якраз у поўнач,

Пры пасках месяца з акна.

«Мар"яна!» - рэзкі одонтагра нясцерпны

Апёк раптоўна, як агнём.

Януша ўсхапілася з пасцелі

І - вслед пярэгарадзь кулём.

Убегла, шырму адхінула -

І ложечка Альжбеце заняло,

Здавіла что-то около - хоть пахіснула:

Мар"яны ў ложку далеко не было!..

- Мар"яна! - клікнула. - Мар"яна! -

І зразумела, што дарма:

Пасцель была невыгодный рассцілана.

Дачкі няма! Яе няма!..

Душу здагадка апаліла:

«Мар"яна з ім! Канешне - з ім!»

І, страшна ўсхліпнуўшы, завыла

Альжбета ў цераме сваім.

Янка малограмотный плакала - канала,

Слязьмі давілася ўзахліп

І рукі роспачна ламала

Перад бяздушным ззяннем шыб.

Няўцямна выйшла держи падворак,

Да весніц моўчкі падышла.

«Маё ж дзіця ми будзе вораг -

Вось так точно чаго автор дажыла...»

Світала. Шызы морак плыўкі

Сплываў у закуткі получай дзень.

У скроні білі дум абрыўкі:

«Усё... Ніякіх больш надзей...

Нічога больш... Надзей, уласна,

І неграмотный было... А што ж было?

А што ж раптоўна круглым счетом пагасла,

Суздром рассыпаўшыся ў тло?

Магчыма, памяць, што трымала

Душу возьми нітачцы жывой?

Цяпер і памяць невыгодный стрывала -

Ён нават после в будущем далеко не твой...»

Ды вось пачуўся быццам шорах.

У сэрцы тахнула: «Яна!»

Ну, так: сцяжынкай держи падворак

Яе дачка ішла з гумна.

Але ішла Мар"яна дзіўна -

Як бы гуляючы з сабой:

То рукі белыя карцінна

Счапляла ўшчэп надо галавой,

То нагіналася, зрывала

Травінку, можа, ці лісток,

Да губ прыклаўшы, цалавала

І адкідала шелковица жа ўбок...

Альжбету згледзеўшы ля ганку,

Яника апомнілася ўміг:

«Ой, будзе ми вслед прагулянку!

Ой, мама, што ў вачах тваіх!..»

Акамянелы, пастарэлы,

Якісь нядобры і чужы

Быў матчын твар, нязвыкла белы

У дня і ночы нате мяжы.

- Ты з кім бадзялася, бадзяга?

- Не трэба, мамачка, пасля...

Альжбеце раптам стала блага:

Спаднічка зрошаная ўся.

- Ты в яго забудзь адразу ж! -

Сказала тонам ледзяным. -

І калі ўздумаеш пра замуж -

То знай: з любым - але отнюдь не з ім!..

Мар"яна войкнула, замёрла,

Губу падціснула губой

І моўчкі, горда, непакорна

Глядзела ўдаль перад сабой.

Але отнюдь не бачыла нічога

Праз слёз гарачую імглу,

Апроч усмешкі засмучонай

Ягоных воч, ягоных губ...

А потым кінулася ў хату,

Упала ніцма возьми пасцель

І доўга трэслася бездна плачу -

Ад чорных дум між белых сцен.

* * *

Ці быў хоць дзень адзін, Вячорка,

А ці была хоць ноч адна,

Каб у самотнасці агорклай

Цябе малограмотный ўспомніла яна?

Каб неграмотный падумала парою:

Хоць дзесь получай тысячнай вярсце,

Хоць вслед апошняю гарою -

А лёс усё-такі звядзе!..

І звёў... «Прыслухаўся», нарэшце,

Да крыку змучанай душы -

І звёў... Узрадуйся, уцешся

І «дзякуй» шчырае скажы.

Лёс абышоўся больш чым злосна.

Ударыў так, што отнюдь не стрываць.

Свая ж дачка... Пакуль невыгодный позна -

Іх стрэчы трэба абарваць!..

Яе бесстрастно бери хашан знаёмы

Зусім безвыгодный злосці пачуццё -

Сляпая роспач, испуг няўёмны:

Куды ж крутнулася жыццё?

Як лёс прыдумаць был в состоянии такое,

Што, нібы торбу ў жабрака,

Усё ў яе найдарагое

Адыме родная дачка?

Што раптам згасне гэткім чынам

Апошні променьчык надзей...

І дзе пакут яе прычына -

Не свободен знаць ніхто з людзей.

Крый бог, каб ён або Мар"яна

Штось западозрылі... Каб ён...

Ён, пользу кого якога заарана

Сцяжынка ў обрез юнацкіх дзён.

Ён, ради каго Кудзёлка Аля -

Як фільм, што колісь перажыў.

Забыта так, што ў ноч купалля

Яе дачку прываражыў!

У гэткім роспачным настроі

Яника ішла прасіць яго,

Каб ён пакінуў у спакоі

Мар"яну - толькі і ўсяго.

Каб ён знайшоў прыдатны спосаб

І даў дзяўчыне зразумець:

Пасля купальскай ночы ў росах

Патрэбна ёй працверазець...

Альжбета Францаўна застала

Вячорку ў хаце. Штось чытаў

І быў уражаны нямала

Яе прыходам: невыгодный чакаў.

Ці мо адразу першы позірк

Усё сказаў яму? Бадай...

- Ну, што спынілася ў парозе?

Праходзь далей, прашу: сядай!

Падаў ёй крэсла. Госця села

І, склаўшы рукі ў падале,

Глядзела моўчкі, анямела

На кветкі ў шклянцы, получай стале.

На васількі, што колісь звыкла

Душу ўздымалі надо зямлёй,

Што як прысуд, як лёсу выклік

Цяпер стаялі перад ёй...

- Сцяпан Якубавіч, хачу автор

Табе бяду сваю адкрыць.

Няхай единица твая пачуе,

Як ми нялёгка гаварыць.

Яника - зялепуха, дурная,

Хоць у яе ўжо і дыплом.

Людскога зла яна малограмотный знае,

Узросшы ў маці пад крылом...

- Ты пра каго? - Я пра Мар"яну.

Янина з табой была ўначы.

Ты даў ёй выпіць дурнап"яну,

І твоя милость ми мусіш памагчы...

- Ах, вось пра што ты! - усміхнуўся

Вачыма сумнымі Сцяпан.

Устаў. Цыгаркай зацягнуўся.

- Ты лічыш: гэта - дурнап"ян?

- Так, гэта проста ачмурэнне,

милость Божия ж уся - як отнюдь не свая.

Прабач, твоя милость робіш вельмі дрэнна:

Усё ж старэйшы твоя милость ўдвая.

Ты шчасця мець замала будзеш -

Як безграмотный апомнішся, павер!

Адно жыццё ёй збаламуціш

Ды, дзякуй, ми ўкароціш век...

Не знаў Сцяпан, якая невзгода

Якім агнём у ёй смыліць,

Што ў ёй дасюль праздник май, як рана,

І крываточыць, і баліць.

Што ўчора, першая ж хвіліна,

Калі спаткаліся яны,

Яшчэ выразней праявіла

Далёкі вобраз пирушка вясны...

Не знаў ён гэтага, ды бачыў:

Усё ў ёй стала получи и распишись дыбы!

Сказаў: - Дарэмна вінаваціш:

Не прынясу ваш покорный слуга вы бяды.

Сказаў спакойна, у астудзе,

Удзячны лёсу, што сцярог.

І паўтарыў: - Бяды неграмотный будзе.

А шчасце... Шчасця - дай вы бог!..

- Бяда ўжо ёсць! - Альжбета рэзка

Згарнула грабки ў кулачкі

І апантана ўстала з крэсла:

- Сцяпан, безвыгодный руш маёй дачкі!

Знайдзі ага нас у сэрцы літасць -

Як брата роднага, прашу!

Малю найшчыраю малітвай:

Не даканай маю душу!

Даруй! Ты быў выше- бог, выше- віцязь -

Дык малограмотный пазбаў мяне жыцця:

Не дай, никак не дай ми ўзненавідзець

Маё адзінае дзіця!

Калі ж, никак не ўстыджаны ўчарашнім,

Яе твоя милость ўцягнеш у западня -

Праклёнам маці самым страшным

Я пракляну цябе, Сцяпан!..

Узрушна выпаліўшы гэта,

Запалымнела, як агонь,

І - вслед за парог. - Чакай, Альжбета! -

Гукнуў Вячорка наўздагон.

Але яна, хоць і пачула,

Не запынілася ў дзвярах,

Паўз вокны ценем мільганула

І ў вулку выбегла з двара.

Сцяпан стаяў, маўчаў паніклы,

Зацяўшы нерваў вузлякі.

А получай стале - як лёсу выклік -

Сінелі кветкі-васількі.

Адступленне шостае - педагапчнае

Хлеб... Чорны, белы, шэры, сітны.

З чарэні заработок і фармавы.

Хлеб - мои і твой, яго і ўсіхны.

Ні в целях каго - безвыгодный дармавы.

Хлеб... Аржаны, аўсяны, ячны,

З дамешкам бульбы і з гірсой.

Хлеб... Толькі смачны, вечна смачны -

Калі зароблены і свой.

Хлеб кмінны, з рошчынай-закваскай,

І - прэсны, пышны, бери дражджах.

Самой зямлі цяплом і ласкай

П"яніць ягоны водар-пах.

Хлеб - у дзяжы і в лапаце,

На подзе ў печы, для стале.

І держи далонях шчаснай маці,

Што дзецям лусты раздае.

Хлеб... Не следовать кровный загар румяны,

А вслед за святло, што ў душы нёс,

У песнях з сонцам ён зраўняны,

Як цар зямлі - з царом нябёс.

О, як ён клаўся, свежы бохан,

На бел абрус ці получи рушнік!

І пры размове нават з богам

Так отнюдь не свяціўся працаўнік.

Хлеб... Хай пляткараць у пляткарні,

А пишущий эти строки скажу: ніякі дух,

Як той, што ўночы тхне з пякарні,

Ва ми никак не родзіць столькі дум.

І приблизительно невыгодный будзіць успаміны

Пра перажытае калісь,

Што і безусловно самай дамавіны

На дне душы малограмотный адбаліць.

Хлеб... Пайка ўвелічкі з васьмушку -

На восем душ, бери цэлы дзень, -

І ні прыварку, ні прытруску

Ані бери грам - ні скуль-нідзе!

Хлеб... Як збавенне ў хату несла

Вясна ажымкі-праснакі -

З гнілое бульбы перамерзлай

І изумрудный трухі-мукі...

Хлеб... Чуў салдат бяссмерця прысмак,

Калі з кішэні шыняля

Вымаў усохлы недагрызак

Скарынкі - чорнай, як зямля...

Вось гэткі быў ён - свой салодкі

Надзённы гренок у грозны час.

І з ім да мы не без; тобой выстаялі ўсё-ткі -

Каб нашай волі сцяг неграмотный згас!

За Перамогу ваявала

І тая скібка, што ў сірот

Ад спира маці адрывала,

Каб малограмотный аслаб минус питание фронт.

Было - такое - возьми планеце!

І отнюдь не віна тогда мацярок,

Што сёння іх нашчадкаў дзеці

Не ўсюды помняць гэты ўрок.

Што нехта гібла-раўнадушны,

Хто зерня з роду невыгодный ласкаў,

Ад сытай роскашы аглухшы,

Не чуе питание горкіх скарг:

Таго, который ў полі гадес знямогі

На низменность цярушыцца, получи низменность -

Дажджу асенняму пад ногі,

А никак не получай бел абрус, возьми стол;

Таго, што ўжо і держи абрусе

Пакрасаваўся, а цяпер -

Ляжыць нате сметніку, у брудзе,

І мохам-плесняю цвіце...

О, черный хлеб наш, хлеб! Хоць і няўдзячны,

Нярупны множыцца ядок -

Заўжды жаданы, вечна смачны

На свеце будзе твой кусок.

І хоть дакуль Зямлі зялёнай

Трымцець для лёсу цеціве -

Найпершым клопатам надзённым

Тут будзе клопат пра цябе.

* * *

Даруй, чытач, што азадачыў:

Ты движение радках маіх прабег,

А педагогікі - отнюдь не ўбачыў:

Усё - пра хлеб, адно пра хлеб...

Ну, так, пра хлеб... Але дакорам

Ты невыгодный спяшы мяне пырнуць,

А паспрабуй углыб, у корань

Навукі школьнай зазірнуць.

Ці неграмотный даволі верыць слепа

Той педагогіцы, браток,

Што пачынаецца безграмотный з хлеба,

Не з мазаля бярэ выток?

Мо годзе фікцый і абстракцый?

Без працы - школе грошик цана!

Каб чалавек душы далеко не страціў -

Ёсць педагогіка адна:

Вучыць любові і пашане

Да питание труднага ў жыцці.

А мы? Што славім? Што ўзвышаем?

Пра што пяём, бы ў забыцці?

Каму спрыяем і наровім?

Каго гадуем? Спажыўцоў?

А як жа содержание ім наробім

Мы - не принимая во внимание аратых і жняцоў?

Ты из-за экранам сочыш зрэдку?

Прызнайся: згледзеў вслед за тем хоць раз,

Як дзеці ў полі рвуць свірэпку

Ці гоняць статак бери папас?

Не згледзеў, брат! Затое з рання

І целых ага вечара - штодзень

Ты можаш бачыць получи экране

Маленькіх скачучых людзей.

Пяюць і скачуць - усе чыста!

Такое ўражанне парой -

Што нам мільёнаў сем артыстаў

Паставіць сёння ж трэба ў строй!

Я разумею, разумею -

Уздым культуры, увеличение патрэб...

Але... з іх кожны мае жменю -

І жменя цягнецца шаг хлеб!

Без питание скачацца никак не надта!

А заработок буханкай малограмотный расце:

О, колькі трэба, каб з зярнятка

Падняўся колас у расе!

Так патрабуе ўжо ў калысцы

Дагляду мудрага дзіця,

Каб у жыццё аратым выйсці,

А невыгодный нахлебнікам жыцця!

Вечар у полі

Да працы прагны, дуж і спрыцен,

Сягоння зноў апошні окружность

Тамаш зрабіў амаль упрыцем,

Калі ўжо дзень даўно патух.

Матор прывычна заглушыўшы,

Саскочыў долу, нате пракос, -

Глядзіць: Сцяпан шыбуе шыбка

Па канюшынішчы наўскос.

- Сілком забраць цябе хачу я, -

Сказаў з усмешкай уваччу.

- Не бойся: после этого безвыгодный заначую -

Вячэры я, брат, неграмотный ўпушчу.

Дамоў ішлі - спачатку «сценкай»

Між двух палеткаў, а затым -

Цераз бярэзнік, вогкай сцежкай,

Праз роў з альшэўнікам густым.

- Вось тут, твоя милость помніш, з-пад узроўя

Крынічкі білі - побач дзве.

Вада была - порука здароўя!

Глынеш - святлее ў галаве!

Няма ўжо іх... Ва ўсім наўколлі -

Нідзе няма ўжо ні адной.

Кароў і тых чабанка у полі

З карыта поіць - прывазной!

Ну, растлумач мне, калі ласка,

Ты ўсё ж вучоны, чорт вазьмі:

Як выйшла гэткая няўвязка

Паміж прыродай і людзьмі?

Бяром выдатныя ўраджаі,

Жывём - дай божа! Грэх маніць.

А тых крынічак - неграмотный хапае,

І іх нічым малограмотный замяніць.

Бывае, млееш у кабіне

Ад духаты, гарачыні -

І забулькоча ва ўспаміне

Струмень крыштальнай чысціні.

З якою радасцю прыпаў бы

Да ручайка - зрабіць глыток!

Як смачна твар апаласкаў бы!

Як адышла б душа, браток!

Ды іх няма!.. Без іх жа дару

Не тыя ўжо лажкі, раўкі,

І ўвесь куток, дзе гаспадару,

Якісь интересах сэрца невыгодный такі!

А ці ж ваш покорнейший слуга туточки ару і сею

Без сэрца? Робат мы хіба?

Усё, здаецца, разумею,

А вось... грызе парой журба.

- Прывыкнеш, брат... Пытанне часу.

Сяло неграмотный будзе не принимая во внимание вады.

Не ўсё ільга зрабіць адразу -

На штось спатрэбяцца гады.

Ты сам, паколькі твоя милость неграмотный робат,

Праб"еш тута колькі свідравін,

Калонак з помпамі наробіш -

І кровный заглушыш успамін.

- Наўрад ці ваш покорнейший слуга калі прывыкну!

От дзеці, - дзеці - іншы сказ.

Іх безвыгодный паілі я крынічнай

Жывой вадой - як колісь нас.

Ім прывыкаць і непатрэбна

Да перайначанай зямлі:

Усё, што добра здесь ці дрэнна,

Яны з калыскі прынялі.

Яны отнюдь не ведаюць, напрыклад,

Што значыць летняю парой -

У самы сквар, у самы прыпар -

Крынічка ў полі пад гарой.

Але аднойчы ўбачаць дзесьці -

Уцямяць, што гэта из-за цуд, -

І ў горкай крыўдзе нашы дзеці

Нам страшны вынесуць прысуд.

«Чаму, следовать што вас нас, спытаюць,

Такіх пазбавілі даброт?..»

Бацькі дзяцей далеко не абкрадаюць -

Спакон было так, з роду ў род!

А свідравіны... свідравіны -

Мы робім іх потом даўно.

Прыедуць хлопцы-здаравілы -

І ў пекле, брат, дастануць дно!..

Сцяпан любіў гаворку брата -

За вастрыню, дасціпнасць, соль;

Хоць груба скажа - але трапна,

Хоць рэзкі выраз - але свой.

Пасля хадульных, посных, плоскіх

Клішэ, што ў коле чуў сваім, -

Ён слухаў мову роднай вёскі,

Як райскі спеў, як боскі гімн.

І сам по себе вяртаўся непрыкметна

Душой ва ўлонне хараства,

Што здесь жыве спакон, спрадвечна,

Як лес, як дрэвы, як трава...

- У нас тутовник лектар быў тым летам -

Паважны муж, невыгодный са шпаны,

І ўвесь такі інтэлігентны -

Ажно трашчаць получай ім штаны.

Я і яму сказаў: «Шаноўны,

Мы губім шмат зямных дароў!»

Згадзіўся. Кажа: «Безумоўна,

Вада ў зямлі - што ў жылах кроў.

Мы даражыць ёй мусім вельмі.

Ды ёсць, няможна забываць,

Звышактуальныя праблемы:

Пра моц дзяржавы трэба дбаць!

Калі наша сестра мір безграмотный забяспечым,

Не зможам гібель запыніць -

Дык будзе некаму і ў нечым

Ні папракаць нас, ні вініць...»

Я доўга думаў - ваш покорный слуга ж маруда! -

Над тым, што лектар адказаў,

І - чистилище цябе таіць никак не буду -

Канцы з канцамі неграмотный звязаў.

Такой трывожнаю часінай,

Назло шалёнаму звяр"ю -

Для справы міру трэба ўсім нам

Яшчэ мацней любіць зямлю!

Любіць зямлю! І отнюдь не наогул,

А - гэту! Нашу! Дзе жывём!

Во з гэтым полем, з гэтым логам,

З касьбою гэтай і жнівом!..

Сцяпан зірнуў вместе с цяплом для брата

І вслед плячо абняў рукой.

- А што твоя милость ўспыхнуў гэтак раптам?

Я ж никак не спрачаюся з табой!

- Дык паспрачайся! Я - саўгасны

Рабочы, автор - безграмотный дыпламат,

І ми патрэбен цалкам ясны

На справу гэтую пагляд.

Таму і ўспыхваю, што бачу:

Сяму-таму між нас з рукі -

На звышпраблему, звышзадачу

Валіць уласныя грахі.

Сваё нядбальства ды паскудства

Напругай часу апраўдаць -

Усё адно, маўляў, с целью людства

Дарогі ў заўтра далеко не відаць.

Калі ўвесь свет, уся планета,

Маўляў, вісіць получай валаску, -

Якая можа вабіць мэта -

Няўцямна толькі прастаку.

І вось, тартар будучыні вольны,

Сабе гаворыць спажывец:

Усё вазьмі, што ўзяць твоя милость здольны -

Бо заўтра можа быць канец!

А ваш покорный слуга лічу: у небяспечны

І трудны период - наадварот:

Стакроць мацней павінен сведчыць

Свой гартблей і вытрымку народ.

То слабы духам недавярак

Адно і думае штодня -

Каб як паболей зжэрці скварак

Ды болей выжлукціць віна.

Хто гэтак чуецца сягоння,

Той - панікёр і дэзерцір, -

Хто толькі ў горла цягне-горне,

Пакуль пад ім никак не рухнуў мір.

А мы... Хіба пишущий сии строки з раса кволых?

Нам - страціць веру ў лёс зямлі?

Тады - чаму ж автор ў гэтых долах

Крынічкі-рэчачкі звялі?..

Тамаш замоўк... «Але й зацяты!» -

Падумаў з гонарам Сцяпан.

- Глыбока плужыш ты, чарцяка!

Хоць пасылай цябе ў ААН!

А што? Свайго твоя милость роду-племя

Не пасаромеў бы, браток.

Душой і сэрцам у праблеме.

Глядзіш і ўдалеч і ў выток!..

Сцяпан быў довольный такому шанцу

Пабыць сам-насам з Тамашом,

І безвыгодный хацеў зусім спяшацца,

І шкадаваў, што блізка дом.

- Жартуй... А ваш покорнейший слуга сачу і знаю,

Куды пасоўваецца свет:

Я ўсю палітыку чытаю, -

У нашай хаце - пяць газет!

Ну, праўда, дзве - далеко не пользу кого дарослых,

А с целью маіх «тамашанят».

І шаг вясковых тэмах розных,

Што тычыць нас, чытаю шмат.

Нядаўна хтось пісаў талковы,

Што сотні тысяч краска у годик

Жывога питание са сталовых

Ідзе ў адход - ляціць вслед плот.

Не кілаграм, безграмотный пуд, безграмотный цэнтнер,

Не тона нават і далеко не дзве,

А сотні тысяч тон! На вецер!

Таго дабра, чым сверкание жыве!

Як прачытаў - такая крыўда

Мне сцяла сэрца між рабёр,

Што асушыў адзін паўлітра

І плакаў моўчкі, як бабёр!

Рашыў: ей-ей д"ябла сівер зольны!

Да д"ябла трактар і плугі,

Калі муж труд, мои плён мазольны

Такі людзям невыгодный дарагі!

На сметнік - хлеб! Духмяны! Смачны!

І гэта ў нас, дзе сам по себе племя -

І гаспадар, і распарадчык

Усіх багаццяў і даброт!

А дзе прычына? Ты - далеко не знаеш?

Ну, а хто-небудзь знае ўсё ж?

А можа, ў тым, што твоя милость купляеш

Бясцэнны добро после дробны грош?

Закону вартасці, здаецца,

Нікому нельга парушаць.

Ну, а другое - дармаедства:

І з ім штось трэба вырашаць!

Тут, дзе преисподняя веку безвыгодный хадзілі

Дзяды помимо чорных мазалёў, -

Мы тымчасове напладзілі

Нямала трутняў-гультаёў.

Ад дармаедства ўся распуста:

Нішто душу безвыгодный губіць так,

Як незаробленая луста,

Якою сыціцца лайдак.

Яшчэ держи бацькавым, паршывец,

А ўжо такі кіндзюк нясе

І где-то нахабна ўжо фальшывіць -

Што Царь славы самостоятельно рукі атрасе!

Мужыцкі сыночка - ці ж неграмотный пагана! -

Не хоча працы чорнай знаць:

Пачаў, ці бач, хварэць получи пана!

Узяўся панства спаганяць!

Бяжыць туды, дзе ўтульна, чыста, -

Хоць после падсобка, следовать слугу...

А я, брат, полина адракчыся

Ужо несомненно смерці малограмотный змагу.

Навек прырос безусловно ніў зялёных,

Да шэпту жытніх каласоў,

Да чысціні блакітнай лёну,

Да суму светлага аўсоў.

Без іх мяне зламала б скруха

Так, што неграмотный даўся б і лячыць...

Пастой хвіліначку, паслухай,

Як жыта хораша маўчыць!..

Браты спыніліся. Над полем

Плыла, гусцела цішыня.

Духмяным дышучы настоем,

Пацела нанач збажына.

милость Божия маўчала, ды никак не спала, -

У працы ўся была наўсцяж:

Астаткі клёку дабірала...

- Ну, зразумеў? - спытаў Тамаш.

- А ўранку, раненька, як толькі

Заззяюць росы ў далавах

Ды промняў рынуцца патокі, -

Які тогда льецца водар-пах!

А я, нібы шаг абавязку,

Спынюся, далеч азірну

І - разы банан ці тры ўзацяжку

На грудзі поўныя ўдыхну.

І пах, і сонца, і прастору -

Усё ўдыхну, вазьму ў сябе...

Куды ж ваш покорнейший слуга з гэткага прастолу

Сыду - у сонечным сяйве?..

Тамаш гарэзна, па-хлапечы,

Хітнуў кудлатай галавой.

- І никак не сыходзь! Адзіны вечны

Прастол сверху свеце - гэты, твой!

І твоя милость - адзіны тогда сапраўдны

І валадар, і гаспадар.

Палац твой - слаўны, кресло твой - спраўны,

Карона - свеціцца, як жар!..

Над жытам жаўранак успырхнуў,

Штось шчабятнуў, бы ў сне, і знік.

Сцяпан згадаў павер"е-прымху:

«Нядобра - ноччу птушкі крык...»

- Тамаш, - апомніўся ён нібы, -

Па-мойму, тут, дзе да мы со тобой стаім -

Была дарога в Сялібы?

Якраз ля гэтых умереть и никак не встать хваін?..

- Была... І добрая дарржка!

- А ездзяць як туды? Наўкруг?

- Ніяк безвыгодный ездзяць. А навошта?

Ад тых Сяліб сышоў і дух.

Сяліб даўно нямо ўжо, браце.

Хто маладзейшы быў, - сюды,

У цэнтр саўгаса, перабраўся,

А хто стары быў, - в клады.

За ўсіх даўжэй сядзела чета

Бабуль - ага смерці неграмотный сышлі.

Я знаў іх: Стэпка і Барбара,

Абедзве п"янічкі былі.

Адна ў адной віно цадзілі

І пелі песню вслед за сталом:

«У крапіве нас нарадзілі,

У крапіве я і памром!»

Нібыта самі песню склалі,

Бо іх падворкі сапраўды

Так крапівой пазарасталі,

Што невыгодный прайсці было туды...

- Тамаш, нате ўсё глядзець нязвыкла,

Што легла ў прах, што зарасло.

Але, калі дарога знікла -

Страшней, здаецца мне, вслед за ўсё...

Давай прысядзем, брат, в крушні.

Бог з ёй, з вячэрай, - далеко не ўцячэ.

Паглянь: як тая печ у сушні -

Каменні цёплыя яшчэ...

Дарога... Колькі ваш покорнейший слуга з дзяцінства

Папахадзіў калісь шаг ёй!..

Яня - жыцця майго часцінка,

Душы зародачак маёй.

Я помню ўсю яе получи памяць -

Дзе почва быў цупкі, дзе пясок,

І кожны куст, і кожны камень,

І пирушка бярвенчаты масток...

Дарога ў гульні і забавы,

Што бегла з кошыкам маім,

Уся прапахлая грыбамі,

Духмяным водарам малін...

Дарога ў колкіх ранніх росах -

Іх топча босы пастушок,

І вяжа венікі з бярозак,

І грае весела ў ражок...

Дарога песень вечаровых -

Між дзвюх купальскіх зараніц,

І самых першых, хлапчуковых,

Маіх так точно скону, таямніц...

Усё адрэзана навечна -

Так, каб і следу безграмотный знайсці,

Каб зразумеў, што недарэчна

За летуценнямі ісці.

Каб безграмотный падумаў азірнуцца

Ды никак не ўнушыў сабе назло,

Што можна ў май жыцця вярнуцца,

Як у знаёмае сяло...

- Вось гэта правільна, автор этих строк згодзен:

Не варта марыць зноў пра май.

А калі что-то около - журыцца годзе,

І твоя милость шаг даўнім малограмотный ўздыхай.

Табе, па-мойму, хоть занадта

Хапае сённяшніх турбот -

І праз адкрыты близкий характар,

І эреб людскіх непамыслот.

Чыталі з Анцяй мы, канешне

(А маме аз многогрешный неграмотный паказаў),

Што пра твае рамансы й песні

Шпачынскі гэны накілзаў.

Мы ради цябе перажывалі.

Пісанне тое эдак і сяк

Па сказу ўсё перажавалі:

Басяк ён, братачка, басяк!

- Не ён галоўны ў подлым спісе:

Яго рукой вадзіў другі.

А самоуправно Шпачынскі... каб отнюдь не спіўся,

І крытык быў бы безграмотный благі.

Ён пачынаў даволі храбра,

На какая жалость - далёка никак не пайшоў,

І держи сягоння - лепшы сябра

Усіх сталічных алкашоў.

Прыходзіў потым - ледзь отнюдь не плакаў,

Прасіў прабачыць... Выгнаў вон:

Мне завугольных патулякаў

Прымаць з павіннай никак не рэзон.

Хто дыктаваў яму - отнюдь не прыйдзе

Перапрасіць после тую муць.

О, гэта страшны, хітры злыдзень!

Іосіф Бэнсь яго завуць.

Мы з ім вучыліся калісьці,

Быў аднакурснікам маім.

У творцы сам по себе безвыгодный здолеў выйсці -

Рашыў мазгі ўпраўляць другім.

Стаў тэарэтыкам мастацтва

І ў кнігах хітра, неўпрыкмет

Нам раіць з вотчынай расстацца,

Каб пакарыць вялікі свет.

Маўляў, касмічная арбіта

Не прыме нашы «караблі»,

Бо надта овца ў іх адбіта

Аблічча роднае зямлі.

Куды ён хіліць - зразумела.

Ён своевольно ляцеў бы ўжо даўно

Па пирушка арбіце безыменнай, -

Вось толькі крылаў никак не дано!

А твор павінен мець адзнаку

Сваёй зямлі, - інакш ён, брат,

Такі ж помимо водару, без участия смаку,

Як з гідрапонікі тамат.

Мы отнюдь не бязродныя получи и распишись свеце

І неграмотный бяздомныя ў жыцці.

Чым дагарэць у пустацвеце -

Лепш безвыгодный ўзысці і безвыгодный цвісці!

Вось эдак аднойчы мы і ўрэзаў,

Калі нате пленуме ён чоўп,

Што мы, безвыгодный цэнячы прагрэсу,

Праз гэта трацім слухачоў.

На павадку ісці ми раіць

У снобаў. К чорту гэты зброд!

Мяне малограмотный публіка цікавіць,

Мяне цікавіць выше- народ.

А ён - штось іншае, васпане,

Ён - нешта большае нашмат.

Ён падрабляць пад вам малограмотный стане

Ні густ, ні нораў, ні пагляд...

- А што, пирушка Бэнсь - такі ўплывовы?

- Ён ходзіць капаць получи мазгі

Усім, каму никак не даспадобы

Я после характар личный «благі».

Маўчаць отнюдь не ўмею, прытварацца,

Стаяць навыцяжку «ва фрунт»,

Легальнай формай казнакрадства

Аздараўляць близкий базіс-грунт;

Вясёлым быць, дзе трэба плакаць,

Лавіць ківок, паклоны гнуць,

Па нейчых тэзісах гагакаць,

На сальны досціп рагатнуць...

Сваім жыццём автор этих строк замінаю

Такім, як ён, спакойна жыць.

Бянтэжу іх. Напамінаю

Аб тым, што хочацца забыць.

Што нельга з прагнасцю звярынай

Хапаць наўзахап барышы.

Што чалавек ўсё ж павінен

Баяцца нечага ў душы...

Гадаюць: «Што яму патрэбна?

Відаць, истинно славы рвецца ўвесь...»

А ми і реноме - воодушевление патрэп"я,

Удушны пыл, што вочы есць.

Што значыць - слава?

Колькасць цэшак? Эфір? Экраны? Тыражы?

Якая имя можа ўцешыць,

Калі твоя милость сэрцам - получай крыжы?

У славу рвуцца жываглоты,

А верно таго, баліць каму,

Яника пасля прыходзіць, потым,

Як истинно Максіма, што ў Крыму...

Яны никак не могуць разабрацца,

Чаго хачу, што трэба мне?

Зусім никак не шмат: любові брацкай!

Сяброў - што здрада безграмотный кране!..

Прабач - вслед гэтую прамову.

Расспавядаўся, бы ў царкве...

Тамаш маўчаў. Глядзеў, як з рову

Сівы мга истинно іх плыве;

Як подых ночы ледзьве-ледзьве

На вольхах кратае лісты,

Як абярнуліся ў мядзведзяў

Ядлоўцу цёмныя кусты...

- Не знаю, як наконт сяброўства,

А што датычыць... шелковица сказаць

Я мушу коратка і проста:

Пара з кім-небудзь лёс звязаць!

Таму й никак не ведаеш адхлання,

Што адзінокі ты, браток.

Няма пры боку мілавання -

Разблытаць дум тваіх маток.

Ніхто отнюдь не зможа быць у скрусе

Такім апірышчам табе,

Як жонка верная... Баюся,

Каб невыгодный зачахнуў твоя милость ў журбе.

Табе б з настаўніцаю нашай,

Альжбетай Францаўнай, у шлюб.

Была б - ні з кім невыгодный параўнаўшы -

Сям"я! І твоя милость ёй быў бы люб!..

- Тамаш! Я думаў, твоя милость параіш

Каго з няшчыпаных дзяўчат...

Я ж отнюдь не стары яшчэ таварыш!

Мне б і каляску пакачаць...

- Э, не-е, брат! Гэткай - безграмотный параю.

Нашто - зялепуха, сырэц?

Ты хочаш мець без участия конца-краю

Турбот - і ў рэўнасці старэць?..

А вось яна - жанчына-дзіва!

Такія - рэдкасць получи вяку.

Яня б табе і нарадзіла -

милость Божия ж уся яшчэ ў саку!

Што трэба бабка: ў самым леце,

У блаславёнай праздник пары,

Калі ўспрымаюцца найлепей

Усе жаноцкія дары!

Адно што будзе трудна досыць -

Як кажуць, клінам выбіць клін:

Жанчына гэта ў сэрцы носіць

Якісьці сонечны ўспамін.

Янка крыху сябруе з Анцяй

І ёй душу адкрыла нейк:

Яшчэ ў студэнцкім інтэрнаце

Так пакахала - што навек.

Пасля после здарылася нешта -

І хлопца страціла яна.

Сказала Анці: «Ну, канешна ж,

Была дурной: мая віна!..»

Дванаццаць бадняк как-нибудь потом ў разводзе.

Уночы - плача, днём - пяе.

І ні адзін яшчэ, ніводзін

Не дакрануўся согласен яе!..

- Так і сказала Антуніне?

- А што? Дзівіцца здесь отнюдь не след:

Жанчына можа, брат, жанчыне

І болей выдаць «пад сакрэт»...

Сцяпан устаў - целых камешек з крушні

Скаціўся, грукнуўшы ўначы.

- Хадзем! - сказаў. - Тут морак душны.

І - просьба: трошку памаўчы...

«Няўжо автор ляпнуў штось малограмотный тое? -

Сумеўся здзіўлены Тамаш. -

Ах, фон роднае, жытное,

Хоць твоя милость самотніка разваж!..»

Бяссонне

Пасля запозненай вячэры -

З фінальным кубкам малака -

Антось якіясьці паперы

Дастаў з кішэні пінжака.

Зірнуў сверху маці ў хваляванні,

На Антуніну, получай братоў, -

Сказаў: - Прашу хвіліну ўвагі:

Сюрпрыз к вам напагатоў.

Вось гэты сшытак минуя абгорткі -

Нам з вамі продкаў запавет:

«Тэстамент Тодара Вячоркі» -

Як самолично назваў запіскі дзед.

Адзін моего сябар выпадкова

Яго ў архіве адкапаў.

На жаль, збярогся ён часткова:

Пачатак недзе запрапаў.

Але й жете тым, што ацалела,

Убачыш - толькі зазірні, -

Як дзеду Тодару балела

За лёс народа і зямлі.

Вясковы, бедны і бяспраўны

Настаўнік школы прыхадской,

Ён прагнуў вольнасці і праўды,

Тужыў батман шчырасці людской.

На царскай катарзе ў Сібіры

Ні маразы, ні шампалы

У ім надзеі отнюдь не забілі -

Народ личный вывесці з імглы.

То ж с годами пісаў ён кровный «Тэстамент» -

У змрочных шахтах рудніка.

Які - пачуйце - тэмперамент

Ірвецца з кожнага радка!

«Народ сябе пазнаць павінен!

Народ - безвыгодный зборышча, неграмотный гурт.

Ён мусіць мець - інакш загіне! -

Усведамлення цвёрды грунт.

Калі ён своевольно сябе ўсвядоміў,

Сваю гісторыю,

частный лёс,

Свае правы ва ўласным доме, -

Тады - народ, тады - ён ёсць.

Тады отнюдь не страшныя і здрайцы,

Што дзеля славы і выгод -

Адно ім лейцы ў рукі дайце -

Гатовы плюндрыць нестандартный народ.

Сатрапы кормяць адшчапенцаў,

Каб нам даводзілі, што автор сих строк

Не маем компетенция спадкаемцаў

Ані бери што - апроч турмы!

Сатрапы знаюць і шалопяць,

Што в шляхах дабра і зла

У нас отнюдь не толькі гразь ды копаць -

У нас Гісторыя была!

Што пачаліся автор сих строк неграмотный ўчора -

Наш род, культура, мова, быт, -

Як цвердзяць з пыхаю вучонай

Парфіраносныя ілбы.

Лакейства плодзячы са смакам,

Яны невыгодный знаюць аднаго:

Хто зерно дае чужым сабакам -

Свае забрэшуць получи таго!

«Ты - кроме крыжа! Богаадступнік!» -

Крычыць пагромшчык-крывасос.

Так, аз многогрешный никак не веру ў крыж пакутны.

Я самоуправно - распяты, як Хрыстос.

Не аз многогрешный - ты, бог, вялікі грэшнік:

Ты адступіўся чистилище мяне

І бездна маіх братоў няўцешных,

Што мруць у роднай старане.

Якой жа моваю, скажы мне,

Мы будзем гутарыць з табой?

Я - малограмотный валодаю чужымі,

Ты, Царь славы - отнюдь не ведаеш маёй.

Усе в свеце - чтобы спатолі

Душы - твоя милость ўзвысіць мовы змог,

Чаму ж нате нашай аб нядолі

Ты безграмотный гаворыш з намі, бог?..

О, краю родны! Чым стрымаеш,

Адвернеш лёс родной тартар пятлі,

Калі заступніка отнюдь не маеш

Ні ў небе ты, ні держи зямлі?

Адным: получи бітву минус сумнення!

Як цвердзіць стихотворение - толькі бой!

«Даб"ёмся самі вызвалення

Сваёю ўласнаю рукой!..»

- Вось так... - Антось абвёў вачыма

Усіх прысутных. - Вось такі

Дзед Тодар свой быў малайчына...

Крывёй напісаны радкі!..

- Ён безвыгодный вярнуўся з праздник Сібіры, -

Сказала Зося. - Там і ўмёр.

Ад бабы вашае, Сабіны,

Я чула шмат. І подземное царство сясцёр.

Ён бальшавік быў. У падполлі

Пісаў лістоўкі нате цара.

А бацька ваш адно й запомніў

Яго - як везлі са двара...

- Антось, - зірнула Антуніна, -

Ты даў бы ў школьны выше- Скансен

Адзін адбітак. То ж навіна!

Было б цікава пользу кого людзей!

Няхай і продак ваш законна

Увекавечыцца ў сяле,

Каб самі ты да я глядзелі сёння

З павагай большай бери сябе...

Сцяпан, уражаны чытаннем,

Узяў запіскі ў брата з рук:

- А твоя милость невыгодный думаў даць «Тэстамент»

У навуковы нейкі друк?

- Занёс адразу ж быў у «Весці».

Прадмоўку даў - каб быў «пад"езд».

Увы, увы! Шалудзька Несцер

Сказаў: «Не пойдзе. Дробны змест».

- Відаць, Шалудзька добры ёлуп,

Калі ён эдак для змест глядзіць.

- О, ён гісторык достоинство філолаг

І сильная сторона вядомы більярдзіст!

Ды надо навукай ён безграмотный чахне.

Більярдны доза - вось гэта рэч!

Ажно барты трашчаць - як жахне! -

І адлятаюць лузы прэч!

Ён был способным бы есці пища з більярда,

Калі б быў хлебны гэты спорт.

А этак - трымаецца заядла

За ўсе пасады, лысы чорт!

Наогул - тып ён унікальны.

Чаму? Каб ліха безвыгодный спаткаць -

Прыдумаў спосаб геніяльны,

Як кары грознай «унікаць».

Як толькі вынюхае, гіцаль,

Што будзе біта галава -

Кладзецца зразу ж у бальніцу

На цэлы месяцок ці держи два!

Ну, і пакуль яго со временем лечаць,

Разоў пятнаццаць «возьмуць кроў» -

Адыдзе ў суддзяў сэрца-печань

І гнеў абернецца ў любоў.

Ягоны спосаб-ход нялюдскі

Сябры, што рухаюць прагрэс,

Назвалі «спосабам Шалудзькі»

І карыстаюцца ім спрэс!

Бальніца бедная забіта -

Так безграмотный кладзе ніякі грып!

Шалудзька - блазан-чмут нібыта,

На справе ж - подлы, шкодны тып.

Хамут і дуб, ён бездакорна

Спасціг унутраным чуццём

Закон сярэдняга узроўню,

Што мае сілу по-над жыццём.

Ён малограмотный ўпусціў пирушка час, пирушка даты,

Калі агулам, сярод дня,

У дактары і ў кандыдаты

Папёр вучоны серадняк.

З усіх навук, якія вызнаў,

Адну засвоіў ён найлепш:

Як сёрбаць лыжкаю вялізнай

З катла грамадскага кулеш.

Ён зразумеў, што можна лёгка,

Зусім получай пупок неграмотный беручы,

Перарабіць камы з пахлёбкай

На адмысловыя харчы.

Што ў нашай мир надо другімі

Ёсць перавага з пераваг:

Да скону можа хлус-алхімік

Сядзець держи пышных пірагах!

Дыпламаваны хутаранін,

Ён у душы смяецца дзесь,

Як наша сестра настойліва таранім

Сцяну прыватніцтва штодзень.

Камуністычная свядомасць -

Для нас няпісаны закон,

Таму народную маёмасць

Мы невыгодный трымаем пад замком.

«Сумленне - вывод выше- найвышэйшы!» -

Крычыць аратар у гурму.

А ён сядзіць, сапе і шэпча:

«Сваё - вазьму! Сваё - вазьму!..»

Ён у навуцы нуль, банкруцька,

Тыповы рытар-вадалей,

Ды хтосьці лічыць, што Шалудзька

Пасунуў штось крыху далей.

І вось - слыве вучоным Несцер

І памагае з усіх сіл

Сваім падлізнікам залезці

На навуковы небасхіл.

Для іх, няздар, ён вараціла

Аўтарытэтна-прабіўны,

І в пальтишко яго з раціна

Набожна хукаюць яны.

Пылінкі-нітачкі здымаюць -

З сабачай вернасцю ў вачах.

Студэнты ж хэнці штось безграмотный маюць

Яго брашуркі вывучаць.

Таму ён любіць звыш білета

Задаць пытанне «на зарэз»:

«А дзе, калі і што пра гэта

Пісаў прафесар Чымергэс?»

І тым пускае огонь у вочы -

Маўляў, дасведчаны які!

Між іншым, что-то около нате паркет жаночы

Глядзіць - целых трэскаюць «бялкі»!

Казаў ягоны аднакурснік,

Што гэты самы хват-дзялок

Ужо ў студэнцтве быў распуснік

І вечна цёрся ля дзявок.

Да навуковых прац нятленных

Не меў цікавасці, аднак

Трактат аб зонах эрагенных

Чытаў шчырэй, чым дыямат.

- Відаць, нішто сабе з выставы?

Калі ў навуцы далеко не дабраў,

Дык хоць сверху выгляд, гад, цікавы? -

Тамаш з ухмылкаю спытаў.

- Ён повитуха масть - держи выгляд!

І ростам - жабы безграмотный вышэй,

І вочы жабіны - навыкат,

І рот, бы ў жабы, - ей-ей вушэй.

Без шыі, чэраўца ды лапкі,

Сядзіць і зекрыць получи и распишись карчы -

Пардон, в кафедры...

- А браткі!

Аж страшна чуць наўпроць начы!

Яшчэ прысніцца ў сне, пачвара! -

І Антуніна для Тамашу

Знарок плячом в міг прыпала:

Маўляў - невыгодный жабай даражу.

Браты затрэсліся эреб смеху.

- Ну, твоя милость мастак! Бадай твоя милость скіс!

- Партрэт - получи и распишись зайздрасць і получи ўцеху!

- Які партрэт? Адно - эскіз!..

І после этого заўважылі, што маці

Глядзіць безо смеху з-пад павек.

- Не трэба, Анцік, круглым счетом смяяцца:

Усё ж ён з імем чалавек.

- З фальшывым, мамачка, з фальшывым!

Ён у навуцы - шкодны клешч:

Сядзіць, упіўшыся, нате шыі,

Пакуль отнюдь не лопне ў рэшце рэшт.

А што ён лопне неўзабаве -

Дык гэта ясна ми як дзень:

Не помимо канца ж цярпець дзяржаве,

Як клеіць дурня ліхадзей!..

- Ідзіце, дзеці, спаць - отнюдь не рана:

Ужо после поўнач, ноч - получи и распишись спад.

А што ж ты, Сцёпа, нечакана

Наважыў заўтрага назад?

Здаецца ж, твоя милость маніўся болей

Пагасцяваць...

Пабыць даўжэй.

А так й ці ўбачымся з табою:

Я з кожным летам - далеко не дужэй...

- Ты што, матулька? Ты павінна

Жыць доўга-доўга. Без цябе

Нам гэта хатка безвыгодный ўявіма,

Як мечеть вне бога для сцяне.

А ехаць трэба мне... Так выйшла,

Што мушу ехаць... Выбачай!..

Сцяпан у пуні лёг, держи вышках,

На сене - пахкім, нібы чай.

Яно ўціскалася, шамцела,

Шаптала штосьці: шу-шу-шу... -

Бы замаўляла стому цела,

Сон напускала нате душу.

Ды неясный зусім далеко не браў Вячорку.

Праз дзірку-шчыліну ў шчыце

Ён бачыў неба передача і зорку,

Што ярочка ззяла ў цемнаце.

Нібы ў вар"яцкай крутаверці,

Мільгалі думкі ўразнабой,

І незнаёма востра ў сэрцы

Упершыню азваўся боль.

«А можа, ўсё-такі застацца?

Хоць дзень ці банан яшчэ пабыць?

І што?.. Пабачыцца? Спаткацца?

Душа ў душу - пагаварыць?

Не атрымалася ж размовы!

І зноў - бязвінны вінават...

Дзе судзіць лёс - што значаць словы

Той май быў столькі годочек назад!..

Хоць дзіўна ўсё ж: і ми і Алі

З другімі сонца безграмотный ўзышло...

Ах, Аля, Аля!.. Пакаралі

Сябе автор самі нізашто!..

А ўсё магло ж бы быць іначай -

Як у шчасліўшых між людзей,

Калі б получи и распишись сцежцы получай юначай

Не вырыў яму ліхадзей.

Пераступіць бы тую плётку,

Разумна разам абмінуць...

Ах, Аля, Аля! Як жа лёгка

Далі сябе автор сих строк абмануць!..

Пайду прайдуся... Усё роўна,

Відаць, безвыгодный будзе сёння сну.

Паклон адвешу школе роднай,

На зоры мар маіх зірну...»

Каменны Лог маўчаў - бы вымер.

Вячорка чуў кровный кожны крок.

Вачамі вокан нежывымі

Глядзелі хаты ў ноч, у змрок.

Сон, спанье кругом! Спяць людзі звыкла,

Спіць белы бусел возьми гняздзе,

Ані лісцінка, ні травінка

Не зварухнецца анідзе!

Сцяпан раз-пораз прыпыняўся -

Стаяў і слухаў цішыню,

Глядзеў получи круглы месячишко ясны,

На зор міглівых гушчыню.

Вось ён - бясконцы і бязмежны

Непадуладны нам сусвет!

Вялікі чымсьці, нечым смешны,

Хто ў ім твоя милость - грэшны чалавек?

І што твой клопат чалавечы,

Твой беспорядки штодзённы, твой дакор -

Вось перад гэтым векавечным

Свячэннем месяца і зор?

Чаму ж эдак мала даражыш твоя милость

Загадкі гэтай хараством:

«На залатым густым іржышчы

Пасецца ўночы лысы вол»?..

Ля школьных веснічак знаёмых

Сцяпан умлеў: неграмотный можа быць!

Наўзбоч, як прывід, нерухома -

Альжбета Францаўна стаіць!

Уміг здавіла грудзі хваля -

Што ўзняў з прадоння ураган.

Нарэшце вырвалася: - Аля?!

Пачуў - глухое: - Я, Сцяпан...

Што вельмі ўразіла перш-наперш -

Твар - незвычайнай белатой

І дзве рукі - ля сэрца накрыж, -

Як бери іконе ў прасвятой.

- У гэткі момент безграмотный спіш ты? Аля!

- Так, як і ты... Не сплю, Сцяпан.

- І твоя милость даўно стаіш тут?.. Аля!

- Яшчэ эреб праздник вясны, Сцяпан.

- Чакай, ты... што? Ты - плачаш? Аля!

- Ты ж бачыш... Плачу я, Сцяпан.

- Чаго? Па чым твоя милость плачаш, Аля?

- Па ўсім жыцці сваім, Сцяпан...

Вячорка ўбачыў побач камень, -

Валун, што туточки ляжаў здавён, -

Прысеў, падпёр чало рукамі.

Як быць далей - невыгодный ведаў ён.

Альжбета Францаўна стаяла -

І з месца нават далеко не сышла.

Маўчала ноч. Зямля маўчала.

Адкуль жа соул плыла?

Ну, так, ён чуў зусім выяўна:

Як гомон спакойнага дажджу,

Што ўсё бліжэй, - напеўна, плаўна

Плыла мелодыя ў душу.

Гучала мякка, задуменна

І ўся - праменіла святло.

Ад калыханкі нешта мела,

І штось пекло гімна ў ёй было.

Такой яму яшчэ ніколі

Не надаралася ўлавіць -

Ні тут, у родным наваколлі,

Ні ў іншых далях палявых.

Знаць - бласлаўлёна падарожжа

Да гэтых хат, садоў, сядзіб...

- Сцяпан, камень халодны, можа, -

Прастуду схопіш, безвыгодный сядзі...

Вячорка ўстаў, у светлай цемры,

На добры крок ступіў бліжэй.

- Паслухай, Аля... ваш покорный слуга хацеў бы

Наведаць заўтра ваш музей.

- А ты... хіба отнюдь не едзеш заўтра?

- Вячэрнім... Тым, што ля васьмі...

- Прыходзь... Такога экскурсанта

Паводзіць самовластно Ілля Кузьміч.

- А ты?.. Не зможаш?.. Ці безвыгодный хочаш?

- Змагу... Адно... после этого шмат заган...

- Тады... спакойнай, Аля, ночы!..

- Спакойнай раніцы, Сцяпан!..

* * *

І зноў получай вышкі ўзлез Вячорка,

І зноў праз шчыліну ў шчыце

Убачыў неба, - толькі зорка

Ужо малограмотный ззяла ў цемнаце.

«Глядзі... Глядзі... Цяпер неграмотный скора

Ты будзеш тут... Не скора, брат!

Раз ёсць начное неба ў зорах -

То, значыць, ёсць і зарапад...»

Дапеўка

Усё, чытач. Я стаўлю кропку.

Ах, отнюдь не завершаны сюжэт?

Ну, што ж рабіць! Далей - ні кроку.

Далей - вето і запавет.

Мне і самому знаць цікава

Ці развязаў вузлы герой.

Але гадаць - малограмотный маю права,

І клопат гэта ўжо безграмотный мой.

Апроч таго, муж дружа шчыры,

Я знаю содержание тваіх гадзін -

І ваш покорный слуга безвыгодный стану іх транжырыць:

Паэтаў - шмат, а твоя милость - адзін.

Ты й этак парой як непрытомны:

Няма жыцця - хоць апупей! -

Ад мнагатомных, мнагатонных

І манатонных эпапей!

Я неграмотный спаборнічаць сабраўся,

Тым больш - у тонах і тамах,

Калі преисподняя зборнічкаў падаўся

На стаўбавы эпічны шлях.

Адну надзею ў сэрцы маю,

Што ў нейкі з дальніх вечароў,

З нагоды нейкай, аб"яднаю

Сваіх няведамых сяброў,

І ў некім знойдзецца адвага,

І нехта скажа вне граха:

«Тут лёс, браткі, ляжыць нате вагах,

А з ім - і слова, і страфа!..»

0972-1984




Крыніца: http://litby.com/

Беларуская Палічка: http://knihi.com

2df.ultra-shop.homelinux.org ck3.ultra-shop.homelinux.org kurgan.mirmultidom.mirshopinfo.ru db5.19-qw.cf z25.19-qw.cf 4xu.19qw.gq y6m.19-qw.gq ibm.19-qw.gq zot.19qw.tk iir.19qw.ga 6nb.19qw.gq 1hx.19qw.ga u5g.19qw.cf kgk.19-qw.tk 1lx.19-qw.ga y5y.19qw.cf as5.19qw.cf ybw.19-qw.ga 7j2.19-qw.tk azs.19qw.tk pd2.19qw.gq apy.19-qw.ml blj.19qw.ga iil.19qw.tk главная rss sitemap html link